Turkish-Kutsal Kitap Yorum 2 30 Amos
Author: William Mac Donald
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00
Publisher: www.sermon-online.de

AMOS

Giriş

“Amos diğer peygamberlerden farklıydı; yaşamını Rab’bin sözünü dinlemeye ve duyurmaya adamış biri değildi. ‘Peygamberler Okulu’ndan mezun olmamıştı, profesyonel bir kâhin de değildi. Tanrı’nın buyruğuyla, Beytel’de özel bir bildiriyi iletmek üzere, sınırlı bir süre için sürüsünü bıraktı. Görevini yerine getirdikten sonra, büyük olasılıkla Tekoa’daki çobanlık görevine geri döndü.”

– Herbert F. Stevenson

I. KUTSAL YAZILAR’DAKİ YERİ

Amos Kitabı, Eski Antlaşma’da kullanılan üslupların en zarifiyle yazılmıştır. Amos hem bir koyun yetiştiricisi, hem de incir ve çınar ağaçlarının bakımından sorumlu biriydi. Amos, tarih boyunca, geleneksel “Peygamberler Okulu” geçmişi olmayan ya da günümüzde çok aranan şekilci eğitimi almadan, Rab adına etkili ve güzel konuşan Tanrı adamlarına bir örnek olarak sunulur.

II. KİTABIN YAZARI

Anlamı “yük” olan Amos’un soy kaydı verilmemiştir; bu nedenle Yeşaya ya da Sefanya gibi soylu ya da önde gelen bir ailesi olmadığını varsayabiliriz. Vaizlerin, Amos’un kırsal geçmişini gereğinden fazla vurgulamaları olağandır. Düzenli geçimini sağlayan kaynağı tanımlamak için kullanılan sözcük, “çoban” için geçerli olan alışılmış İbranice sözcük değildir. Ama aynı sözcüğün başarılı bir koyun yetiştiriciliği işine sahip olan Kral Meşa’ya ilişkin yazılarda kullanıldığını görürüz (2Kr.3:4).1 Amos, Yahuda Krallığı’na ait olmasına rağmen, kuzeye, Samiriye’ye gitmekle ve İsrail Krallığı’na karşı peygamberlik etmekle görevlendirildi. Amos, doğruluk konusunda katı bir peygamberdi ve adaletten ödün vermezdi.

III. TARİH

Amos, Yahuda’da Kral Uzziya (İ.Ö. 790-739) ve İsrail’de II. Yarovam (793-753) zamanında görev yaptı; bu dönem, özellikle kuzey krallığında, bir bolluk, lüks ve ahlâksal gevşeklik çağıydı. Amos, bu dönemin “depremden iki yıl önce” olduğundan söz eder. Tarihi kesin olarak belirtmese de arkeoloji kazıları, İ.Ö. yaklaşık 766’da korkunç bir deprem olduğunu kanıtlamıştır; bu depremin tarihi, Amos’un sözünü ettiği kralların yaşadıkları tarihlerle uyumludur.

IV. ÖN OLAYLAR VE KONULAR

III. Adad-Nirari egemenliği altındaki Asur, Suriye ittifakını bozguna uğratmıştı. Böylece Yehoaş ve II. Yarovam, yeni ülkeye sahip olma fırsatı bulmuşlardı. İsrail, Samiriye kervanları için bir ticaret durağı haline geldiğinde büyük kazançlar elde etti. Şimdiki saraylar inşa edildi; tüccarlar Şabat sınırlamalarından sıkıldılar. Zenginler ahlâksal yönden çöktü ve baskı yapmaya başladılar; mahkemelerde adalet kalmadı; tapınmalar ya yapmacıktı ya da putperest uygulamalara dönüşmüştü. Batıl inançlar ve ahlâksızlık başını alıp gitmişti. Amos, bu korkunç koşulların devam edemeyeceğini ve yaklaşmakta olan korkunç yargıyı gördü. Hoşa gitmeyen görevi; Samiriye’ye, kuzeye gitmek, İsrail’in rakip krallığını suçlamak ve gelecek yargı konusunda uyarmaktı.

ANA HATLAR

I. SEKİZ ULUSU TEHDİT EDEN YARGILAR (1-2. Bölümler)

A. Giriş (1:1, 2)

B. Şam (1:3-5)

C. Gazze (1:6-8)

Ç. Sur (1:9, 10)

D. Edom (1:11, 12)

E. Ammon (1:13-15)

F. Moav (2:1-3)

G. Yahuda (2:4, 5)

Ğ. İsrail (2:6-16)

II. İSRAİL’İN SUÇU VE CEZASI (3-6. Bölümler)

A. İşitilecek İlk Çağrı (3. Bölüm)

B. İşitilecek İkinci Çağrı (4. Bölüm)

C. İşitilecek Üçüncü Çağrı (5:1-17)

Ç. İlk Felaket (5:18-27)

D. İkinci Felaket (6. Bölüm)

III. YAKLAŞAN YARGININ SİMGELERİ (7:1 - 9:10)

A. Çekirge Belası (7:1-3)

B. Yakıp Yutan Ateş (7:4-6)

C. Çekül İpi (7:7-9)

Ç. Ara Olay: Amos’un Tehditler Karşısında Yılmaması (7:10-17)

D. Bir Sepet Meyve (8. Bölüm)

E. Eşiklere Vurulması (9:1-10)

IV. İSRAİL’İN GELECEKTEKİ YENİLENMESİ (9:11-15)

YORUM

I. SEKİZ ULUSU TEHDİT EDEN YARGILAR (1-2. Bölümler)

1. Giriş (1:1, 2)

Kitabının ilk iki bölümünde Amos sekiz ulusun yargılanacağını söyler.

Her yargı duyurusu, “Çünkü günah üstüne günah işlediler” ifadesiyle belirtilir. J. Sidlow Baxter bu İbranice ifadeyi bize şöyle açıklar:

İfade, matematiksel açıdan ele alınmamalı; ifade ettiği anlam, işlenen günahların ölçüyü aştığını belirtir. Bu halkın günahı sınırı aşmıştır. Bunu şu ifadeyle de dile getirebiliriz: Bardağa düşen son damla bardağı taşırmıştır.2

B. Şam (1:3-5)

Tehdit edilen ilk yer, Şam’dır. Suriyeliler, Şeria’nın (Gilat) doğusundaki oymaklara karşı savaşmış ve demir düvenlerle halkı döverek barbarca ve zalimce davranmışlardı. Suriye halkına verilecek ceza, sürgündür.

C. Gazze (1:6-8)

Tehdit edilen ikinci yer, Filistliler’in, tutsakları olan İsrailliler’i zalim Edom-lular’a teslim ettikleri yer olan Gazze’dir. Cezalandırılacak olan diğer Filist merkezleri, Aşdot, Aşkelon ve Ekron’dur. Sonuç, Filistliler’den sağ kalanların mahvolmasıdır.

Ç. Sur (1:9, 10)

Tehditle karşılaşan bir diğer yer, Sur’dur. Surlular da tutsakları Edom’a teslim etmiş ve İsrail’le yaptıkları kardeşlik antlaşmasını bozmuşlardır. Sur Kenti’ne ateş yağdırılacaktır.

D. Edom (1:11, 12)

Tehdit edilen dördüncü kent, Edom’dur. Edomlular, erkek kardeşlerinin (Esav, Yakup’un erkek kardeşiydi) sürekli ve zalim düşmanlarıydılar. Edom-lular, Teman ve Bosra kentlerine gelecek yargıyla, acımasız davranışları ve amansız nefretlerine uygun karşılığı alacaklardı.

E. Ammon (1:13-15)

Beşinci tehdit Ammon’a yöneliktir. Ammonlular, Gilat ülkesinde ele geçirdikleri yerlerde gaddarca davranışlarda bulundular. İşi o kadar ileri götürdüler ki, Gilatlı gebe kadınların karınlarını bile yardılar. Hem kral, hem de önderlerin sonu, tutsaklık, ateş ve şiddetli bir savaştı.

F. Moav (2:1-3)

Altıncı yargı Moav’ın üzerine ge-lir. Moav, Edom Kralı’nın uygun bir şekilde defnedilmesine engel olmuştur (Bk. 2Kr.3:26, 27. “En büyük oğul” ifadesi, büyük olasılıkla Moav’ın de-ğil, Edom Kralı’nın en büyük oğluna işaret etmektedir).

G. Yahuda (2:4, 5)

Amos: Tanrı’nın Yargıladığı Yerler

Rab şimdi, rahatsızlık verecek bi-çimde asıl konuya yaklaşmaktadır: Bundan sonra yargılanacak olan iki ulus, Yahuda ve İsrail’dir! Bu iki ulu-sun, diğer altı ulusla aynı sırada yer al-ması şaşırtıcıdır. Amos’un yaşadığı dönemdeki Yahudiler için bu çok onur kırıcı bir durum olmalıydı! Ama Tanrı bu şekilde Yahuda ve İsrail’in, Rab-bin önündeki bütün özel haklarını ceza olarak kaybettiklerini anlatmaktadır. Yahuda, Rab’bin Yasası’nı küçümsediği için cezalandırılacaktır. Rab’bin buyruklarını yerine getirmemiş ve yalanların (putlar) peşinden gitmiştir.

Ğ. İsrail (2:6-16)

2:6-8   İsrail halkı bu noktaya kadar Amos’un uyarılarını onaylamaktaydı. Ama şimdi Amos kendilerine karşı tavır aldığında, beğenileri süratle öfkeye dönüştü. İsrail, doğru ve yoksulları ezdiği için cezalandırılacaktı. Ahlâksızlığın en çirkin biçimlerini uygulamışlar, rehin giysiler almışlar,3 zorbalık ve rüşvet yoluyla kazanılan parayla satın aldıkları şarabı içerek tapınakta sarhoş olmuşlardı.

2:9-12   Bundan sonra, Tanrı İsrail’e geçmişte gösterdiği merhameti hatırlatır: Kenan ülkesinde sedir ve meşe ağaçları gibi yükselen Amorlular’ı yok etmiştir. İsrail’i Mısır’dan kurtarmış ve aralarında Tanrı’ya adanmış kişiler yetiştirmiştir. Ama onlar Tanrı’ya adanmış bu kişilerin ahlâklarını bozdular, peygamberlere susmalarını buyurdular.

2:13-16   Bunun bir sonucunda Tanrı, kaçmalarına engel olarak onları ezecekti. Asurlular tarafından yenilgiye uğratılacaklardı. En güçlü adamlar bile kendilerini kurtaramayacaklar, ayağı tez olanlar bile uzaklaşamayacaklardı.

II. İSRAİL’İN SUÇU VE CEZASI (3-6. Bölümler)

A. İşitilecek İlk Çağrı (3. Bölüm)

3:1,2   Rab tekrar İsrail halkı üzerine yargı göndereceği tehdidinde bulunur. Rab’le eşsiz bir yakınlığa sahip olduklarından, günahları daha ciddiydi ve cezaları da daha ağır olacaktı. Bu nedenle Rab onları günahları nedeniyle cezalandıracaktı.

3:3-8   Yargı nedensiz gelmeyecekti; her uygulamanın bir nedeni vardır. Amos, neden-sonuç ilişkisini çıkarabileceklerini yedi soru yöneltir; soruların yanıtları, Rab tarafından kentin başına getirilen felaketle verilir. Bu felaket bir sürpriz olmamalıdır, çünkü Tanrı, peygamberleri aracılığıyla bunu önceden açıklamıştı.

3:9-12   Aşdot (Filist) ve Mısır, baskı, haksızlık, şiddet, ve Samiriye’deki soyguna tanıklık etmeye davet edilir. Bu günahlar, İsrail’in Asur istilasıyla karşılaşmasına neden olacaktı. Yalnızca sağ kalan küçük bir grup, “Aslan tarafından yutulmuş bir koyundan geri kalanlar” ifadesiyle resmedilerek, hayatta kalacaklardır.

3:13-15   Beytel’de altın buzağıya tapınmak için yapılan sunaklar bütünüyle yok edilecekti. Buzağı Asur’a götürülecekti (Hoş.10:5, 6). Zenginlerin büyük evlerinin sonu gelecekti.

B. İşitilecek İkinci Çağrı (4. Bölüm)

4:1-3   Samiriye’nin zengin kadınları Başan ineklerine benzetilir; besili ve yönetilemez insanlardır. Yoksulları ezmekle ve lüks yaşam sürmekle suçlanırlar. Bu nedenle Asur sürgününe götürülecek, ülkeyi panik içinde terk edeceklerdir. Ülkeden çıkarılarak götürülüşleri et kancaları ve balık çengelleriyle betimlenir. Her biri karşılarındaki gedikten çıkacak, Harmon’a atılacaktı.

Harmon sözcüğünü başka dile ait bir alfabeyle yazmak yerine, bazı çeviriler Harmon için “saray” sözcüğünü kullanırlar. Darby şuna dikkat çeker:

Bazıları Harmon’u, “Dağlar”; bazıları, “Düşmanın kalesi” ya da “Saray” olarak çevirir. 1:4’de olduğu gibi, anlamın doğrusu anlaşılmamıştır.

4:4-13   Tanrı, iki anlama çekilebilecek bir ifade kullanarak, kurbanlarını Beytel’e getirmeleri ve putperest tapınmalarına devam etmeleri için onlara çağrıda bulunur. Açlıktan nefesleri kokmuştur (6’ncı ayet), susuz kalmışlardır (7, 8’inci ayetler), samyeli, küf ve çekirge saldırılarıyla (9’uncu ayet), salgın hastalık, savaş, katliam (10’uncu ayet) ve felaketlerle acı (11’inci ayet) çekmişlerdir. Bu sıkıntılardan hiçbiri tövbe etmelerini sağlamadığından, İsrail şimdi, Egemen RAB’le karşılaşmaya hazırlanmalıdır. 12’nci ayet bir müjde ricası değil, bir yargı mesajıdır.4

C. İşitilecek Üçüncü Çağrı (5:1-17)

5:1-7   Peygamber, İsrail düştüğü için ağıt yakar; on askerden yalnızca biri sağ kalacaktır. Halk putlar için kutsal yerlerin bulunduğu kentlerin (Beytel, Beer-Şeva, Gilgal) değil, RAB’bin ardından gitmelidir.

5:8-13   Aksi takdirde, Ülker ve Oryon takımyıldızlarını yaratan ve evreni yöneten Tanrı, adaletsizlik ve haksızlıkları nedeniyle gazabını üzerlerine yağdıracaktır. İsrail halkından günah işleyen kişiler, kendilerini azarlayan doğru adamdan nefret edip dürüst kişiden tiksinmişlerdi. Haksız yollarla servet edindiklerinden, bu servetin tadını çıkarmalarına izin verilmeyecekti.

5:14-17   Doğruluk ve sosyal adalete çağrı yapılır: “Kötülüğe değil, iyiliğe yönelin ki yaşayasınız.” Ancak yine de ani değişiklikten anlaşılacağı gibi –meydanda çığlık kopacak– halkın dinlemeyeceği ve cezalandırılacağı açıktır.

Ç. İlk Felaket (5:18-27)

5:18-20   Halk Rab’bin gününü özlemle beklememelidir; o gün bir zifiri karanlık olacak, halk bir kötülükten kaçarken diğerine tutulacaktır.

5:21-27   İsrail, kutlama günlerinde Rab’be kurbanlar ve sunular getiriyordu; ama halk ahlâksal olarak çürümüştü, bu nedenle Tanrı onların sunularını reddediyordu. Tanrı, tören yerine doğruluk istiyordu. Çölde bile Rab’be tapındıklarını söylediklerinde, Molek, Sakkut ve Kayvan gibi diğer putlarla zina etmişlerdi.

D. İkinci Felaket (6. Bölüm)

6:1-8   Vahşet; bolluklarını, gönül rahatlıklarını ve güvencelerini altüst edecekti. “Felaket”, fildişi süslü yataklarında uzananların, sedirlere serilenlerin, istedikleri her şeyi yiyenlerin, çenk eşliğinde türkü söyleyenlerin, tas tas şarap içenlerin, yağların en güzelini ve en pahalısını sürenlerin üzerine gelecekti. Tanrı’nın, halkın aldırmaz tavırlarına verdiği karşılık şöyleydi: “Yakup-un gururundan iğreniyor, saraylarından tiksiniyorum.” Samiriye, Asurlu-lar’ın eline verilecekti.

6:9,10   Bu üzücü ayetler, Page H. Kelly tarafından çok güzel ifade edilmiştir:

Ülkeyi kasıp kavuracak olan salgın hastalıkta ölenlerin sayısı o kadar çok olacaktı ki, normal defin işlemleri yerine getirilemeyecek ve hayatta kalanlar, ceset-leri yakmak gibi alışılmamış bir uygulamaya başvuracaklardı. Ölmüş bir kişinin akrabası, yakılacak bedeni almak için evine girdiğinde, evin uzak bir köşesinde saklanan yalnız birini fark edecekti. Akraba seslendiğinde o şöyle yanıt verecek-ti: “Sus, Rab’bin adını ağzımıza almamalıyız.” Bu insanlar geçmişte Rab’bin adını kirletmişlerdi, şimdi ise O’nu adını ağızlarına almaya cesaret edemiyor-lardı; gazabının çığ gibi büyümesinden korkuyorlardı. İnancına sadık her Yahu-di’nin, günümüzde bile Tanrı’nın antlaşmada geçen adını ağzına almak isteme-yişi dikkat çekicidir.5

6:11-14   Davranışları akılsızca ve yararsızdı. Kaya üstünde öküzle çift sürmeye benzetiliyordu. Adaleti saptırmışlar, doğrulukla alay etmişler ve askeri güçleriyle övünmüşlerdi; aslında Lo-Devar ve Karnayim’i ele geçirmeleri önemsiz zaferlerdi. Asurlular, ülkeyi Hamat’ın kuzey girişinden, güney sınırdaki Arava Vadisi’ne kadar ezeceklerdi.

III. YAKLAŞAN YARGININ SİMGELERİ (7:1 - 9:10)

A. Çekirge Belası (7:1-3)

1-9’uncu ayetlerde Amos, halkı için aracılık eder. İsrail’in tehdit edileceği üç olay tanımlanır. İlki, yiyip yutan bir çekirge figürüyle simgelenen Asur Kralı Pûl’un saldırısıdır. Amos’un duasına yanıt olarak, yargı yön değiştirir.

B. Yakıp Yutan Ateş (7:4-6)

İkinci tehdit, yakıp tüketen ateşle simgelenen Tiglat-Pileser’in istilası olabilir. Yakup soyu için edilen dua, bir felakete tekrar engel olur.

C. Çekül İpi (7:7-9)

Üçüncü tehdit, Şalmaneser’in Samiriye’yi yıkacağını belirtir. Çekül ipi, yar-gının haklılığını simgeler. Tanrı, bundan böyle İsrail’e merhamet etmeyeceği-ni ve onu esirgemeyeceğini duyurur.

Ç. Ara Olay: Amos’un Tehditler Karşısında Yılmaması (7:10-17)

7:10-13   Beytel’in putperest kâhinlerinden biri olan Amatsya, Amos’a, kralın Beytel’deki kutsal yerine karşı peygamberlik etmesini yasaklamış, ona evine, Yahuda’ya geri dönerek ekmeğini orada kazanmasını söylemişti.

7:14-17   Amos’un yanıtı, bu görevi kendisine Tanrı verdiği için vazgeçmeyeceğidir. Amos bir peygamber ya da bir peygamberin oğlu değildi, ama Rab’bin sözünü duyurmalıydı. Bu nedenle Amatsya’ya; kendisinin, karısının, oğullarının, kızlarının ve ülkesinin karşılaşacağı dehşetli sonu bildirdi.

D. Bir Sepet Meyve (8. Bölüm)

8:1-6   Bir sepet meyve, İsrail’in yargı için olgunlaştığını belirtiyordu. Tanrı artık merhamet etmeyecekti. Zenginler yoksulları eziyor, daha fazla para kazanabilmek için kutlama günlerinin sona ermesini bekleyemiyorlardı. Yaptıkları işler ahlâksızcaydı; hileli tartı kullanmakla suçlanıyorlardı.

8:7-12   Bütün bunlardan dolayı Rab, ülkeyi korkunç depremlerle cezalandıracaktı. Gün boyunca yeryüzünü karanlık kaplayacak ve her evde yas tutulacaktı. İnsanlar Rab’bin sözünü duymayı özleyecekler, ama duyamayacaklardı. Çünkü bu kendilerinden esirgenecekti. Ülkeye kıtlık ve (Tanrı sözüne duyulan) susuzluk hakim olacaktı.

8:13-14   İsrail’in yiğitleri susuzluktan bayılacak, sahte tanrılar üzerine ant içenler yıkıma uğrayacaktı. İnsanlar tapındıkları putlarından medet umacaktı. Ama bu elbetteki boş bir bekleyişti.

E. Eşiklere Vurulması (9:1-10)

9:1-4   Rab sunağın yanında duruyordu. Yargısına sunakta başlıyordu. Bu, Beytel’deki sahte sunak olabilir. İnsanlar kaçacak yer bulamazlar; kaçmak istedikleri her yere kılıç peşlerinden gelir. Sığınacakları hiçbir yer onları kurtarmayacaktır: Ölüler diyarı, gökler, Karmel Dağı’nın dorukları, denizin dibi, düşmanları tarafından sürgün edilmeleri. Tanrı’nın öfkesi şu sözcüklerde açıkça görülür: “Gözümü üzerlerinden ayırmayacağım, ama iyilik için değil, kötülük için.” Bu ifadelerle İsrail halkının başının büyük dertte olduğu bildirilmektedir!

9:5-10   Egemen Rab’bin kudreti karşısında kim durabilir? Atmosferin katmanları ve yeryüzündeki kaya tabakaları O’nun tarafından yaratılmıştır. İsrail burada tanrısız Etiyopya’ya benzetilir ve “günahlı krallık” olarak adlandırılır. Tanrı gerçekten güçlü sözcükler kullanmıştır! Ayrıcalıklarını kaybetmişlerdi. Tanrı günahlıları cezalandıracak, ama kalburla eler gibi bir çakılı bile yere düşürmeden geride kalacak olanları kurtaracaktı. Çoğunun yıkıma uğrayacak olmasına rağmen, Tanrı tarafından değerli bulunanlar yıkımdan korunacaktı.

IV. İSRAİL’İN GELECEKTEKİ YENİLENMESİ (9:11-15)

9:11,12   İsrail’in yenilenmesi 11-15’inci ayetlerde tanımlanır. Tanrı’nın Davut’a verdiği sözler yerine gelecektir. Bazı kişiler 11’inci ayeti, İsrail ve kilisenin aynı olduğunu, kilisenin bugün “onarılmış” çardak olduğunu öğretmek amacıyla kullanırlar. Bu ifadenin, belirtildiği çevre ve koşullar göz önünde tutularak İsrail ve bin yıllık egemenlikteki ulusların hepsine işaret ettiği düşünülmelidir. Scofield bu konuda şunları yazar:

Bir tapınakla betimlenen Davut’un krallığı..., alçaltılmış bir durumdaydı (Yşa. 11:1). Bu ayeti esas alan Talmudcu Yahudi din adamları, Mesih’i, Bar Nafli (düşmüş olanın oğlu) olarak nitelerler. Ama doğruluk güneşi yeniden doğacaktır (Mal.4:2).6

9:13-15   Üzüm, şarap, buğday, zeytin ve meyve gibi ürünler şaşırtıcı bir hızla büyüyecek, kentler yeniden inşa edilecek ve insanla dolacak, Tanrı artık ülkeden asla sürülmeyecek olan halkını topraklarına dikecektir.

DİPNOTLAR

1 (Giriş) Çoban sözcüğünün karşılığı ro’eh, koyun yetiştiricisinin ise Noged’dir.

2 (1:1, 2) J. Sidlow Baxter, Explore the Book, s.130.

3 (2:6-8) Bir borcun ödenmesi için rehin verilen giysi, yoksul birinin sahip olduğu tek örtü olabileceğinden, gün batımından önce kendisine geri verilmelidir (Yas.24:12, 13).

4 (4:4-13) Uygulandığında etkili bir uyarıdır. Örneğin, müjdeci D. L. Moody bu bö-lümde dört nokta üzerinde durmuştur: 1) Tanrı tektir. 2) O’na karşı sorumluyuz. 3) O’nunla buluşmalıyız. 4) O’nunla buluşmak için hazırlanmamız gerekir (Notes from My Bible, s.92).

5 (6:9, 10) Page H. Kelly, Amos, Prophet of Social Justice, s.97.

6 (9:11, 12) The New Scofield Study Bible. New King James Version, s.1056.

BİBLİYOGRAFYA

Feinberg, Charles Lee. The Minor Prophets. Chicago: Moody Press, 1976.

Kelly, Page H. Amos, Prophet of Social Justice. Grand Rapids: Baker Book House, 1966.

Mills, Montague S. The Minor Prophets. A Survey. Dallas: 3E Ministries, n.d.

Stevenson, Herbert F. Three Prophetic Voices. Studies in Joel, Amos and Hosea. Old Tappan, NJ: Fleming H. Revell Company, 1971.

Tatford, Frederick A. The Minor Prophets. 1.cilt. Yeni basım (3.cilt). Minneapolis: Klock & Klock Christian Publishers, 1982.