Turkish-Kutsal Kitap Yorum 1 14 2 Tarihler
Author: William Mac Donald
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00
Publisher: www.sermon-online.de

2. TARİHLER

“2.Tarihler Kitabı, Tanrı’nın koşullu vaatlerini temel alan disiplinin taslağını çizer. 427 yıllık dönemde, Yahuda’da on dokuz kral tahta geçmiştir. Bu krallardan yedisi Davut’a benzeyen iyi krallardı; onu ise İsrail ya da Yarovam gibi kötü krallardı. Süleyman ve Yoaş önce iyi yönettiler, ama sonra yönetimleri kötüleşti. Burada disiplinin yargıya dönüştüğünü görürüz.”

– John Heading

Giriş kısmı için 1.Tarihler Kitabı’na bakınız.

ANA HATLAR

I. SÜLEYMAN’IN KRALLIĞI (1- 9. Bölümler)

A. Süleyman’ın Tapınması, Bilgeliği ve Zenginliği (1. Bölüm)

B. Süleyman’ın Tapınak İçin Yaptığı Hazırlık, Tapınağın Yapılışı ve Adanması (2-7. Bölümler)

Belirgin Farklılıklar Üzerine Arasöz

C. Tüm Görkemiyle Süleyman (8:1 - 9:28)

Ç. Süleyman’ın Ölümü (9:29-31)

II. KRALLIĞIN BÖLÜNMESİ (10. Bölüm)

III. YAHUDA KRALLIĞI (11:1 - 36:19)

A. Kral Rehavam (11, 12. Bölümler)

B. Kral Aviya (13. Bölüm)

C. Kral Asa (14-16. Bölümler)

Ç. Kral Yehoşafat (17-20. Bölümler)

D. Kral Yehoram (21. Bölüm)

E. Kral Ahazya (22:1-9)

F. Kraliçe Atalya’nın Yönetime El Koyması (22:10 - 23:21)

G. Kral Yoaş (24. Bölüm)

Ğ. Kral Amatsya (25. Bölüm)

H. Kral Uzziya (26. Bölüm)

I. Kral Yotam (27. Bölüm)

İ. Kral Ahaz (28. Bölüm)

J. Kral Hizkiya (29-32. Bölümler)

K. Kral Manaşşe (33:1-20)

L. Kral Amon (33:21-25)

M. Kral Yoşiya (34,35. Bölümler)

N. Kral Yehoahaz (36:1-3)

O. Kral Yehoyakim (36:4-8)

Ö. Kral Yehoyakin (36:9,10)

P. Kral Sidkiya (36:11-19)

IV. BABİL SÜRGÜNÜ (36:20,21)

V. KOREŞ’İN BUYRUĞU (36:22,23)

YORUM

1 ve 2.Tarihler aslında tek bir kitap olduklarından, okuyucuya kolaylık sağlamak amacıyla iki bölüme ayrılmışlardır. Böylece 2.Tarihler, 1.Tarihler’in bıraktığı yerden devam eder. İki kitabı ayıran nokta –Davut ve Süleyman’ın krallıkları– çok iyi ve yerinde seçilmiştir.

1.Tarihler 29’da Davut, Süleyman’ı varisi olarak atadı. 2.Tarihler, Davut soyunu, Süleyman’dan başlayarak sağ kalan Yahudiler’in Babil sürgününden dönüşüne kadar olan zamanı ayrıntılarıyla anlatır. 1 ve 2.Krallar temelde aynı dönemi kapsarlar, ama Tarihler’deki vurgulama neredeyse tümüyle Yahuda üzerinedir. İsrail krallarından yalnızca Yahuda tarihiyle ilgili konularda söz edilir. Tarihler Kitapları ruhsallığa önem verir, Krallar Kitapları ise tarihsel olaylar üzerinde durur. Her ne kadar her iki kitaptaki konular aynı olsa da, Tarihler bazen Krallar’da bulunmayan ayrıntıları içerir. Tarihler Kitapları, daha sonraki bir tarihte farklı bir amaçla yazılmıştır. İki kitap arasındaki bazı farklılıklar üzerine yorum yapacağız, ama tümü üzerinde derinlemesine yorum yapmak olanaksızdır (Bu amaçla yazılan kitaplar bulunmaktadır).

I. SÜLEYMAN’IN KRALLIĞI (1-9. Bölümler)

1. Süleyman’ın Tapınması, Bilgeliği ve Zenginliği (1. Bölüm)

1:1-3   1.Krallar 1-3, Davut’un ölümüyle (1Ta.29) Süleyman’ın kral olarak atanması arasındaki dönemi anlatır. Süleyman Rab’bin sözüne uygun olarak (1Ta.22:9,10) babasının tahtını sağlamlaştırırken, Adoniya ve Yoav bir güç çekişmesinde öldürülürler. Krallığı sağlamlaşan Süleyman, herkesi toplar ve Gi-von’daki tapınma yerine götürür.

1:4-6   Davut Antlaşma Sandığı’nı Yeruşalim’e götürmüştü (1Ta.13-15), ama Buluşma Çadırı’nın diğer eşyaları –tunç sunak da dahil olmak üzere– Givon’daydı. Süleyman bu sunak üzerinde babasının Tanrısı Rab’be olan adanmışlık ve bağlılığının bir işareti olarak bin yakmalık sunu sunmuştu.

1:7-12   Tanrı aynı gece rüyasında ona görünerek, kendisine en çok istediği şeyin ne olduğunu sordu (7. ayet; 1Kr.3:5). Süleyman’ın halkı yönetmek için bilgi ve bilgelik istemesi Rab’bi öylesine hoşnut etti ki, Süleyman’a aynı zamanda benzeri görülmemiş zenginlik, mal mülk ve onur da vaat etti. Bir anlamda, Tanrı her imanlıya görünerek ne istediğini sorar. Yaşamda sahip olduklarımız, çok istediklerimizdir.

1:13-17   Süleyman büyük bir zenginliği yönetmek üzere Yeruşalim’e döndü. Bu ayetler onun savaş arabalarından, atlılarından, savaş arabaları için ayrılan kentlerinden, gümüş, altın, sedir ağaçları ve atlarından söz eder. Ancak genelde olduğu gibi, başlangıçtaki refahı, sonundaki başarısızlığının tohumlarını içermekteydi.

2. Süleyman’ın Tapınak İçin Yaptığı Hazırlık, Tapınağın Yapılışı ve Adanması (2-7. Bölümler)

2:1,2   Tapınağın yapımı için hazırlıkları başlatan Süleyman, malzemeleri taşımak için yetmiş bin kişi seçti. Ayrıca taş kesmek için seksen bin, çalışanlara gözcülük etmek için de üç bin altı yüz kişi belirledi.

2:3-10   Sonra Sur Kralı Hiram’dan yardım istemek üzere ulaklar gönderdi. Hiram, Davut’un kraliyet sarayı için sedir tomrukları temin etmişti. Projenin ruhsal önemini tanımladıktan sonra, Süleyman özel olarak işleme oyma ve dokumacılıkta usta birinin Davut’un yetiştirdiği ustayla birlikte çalışmasını istedi. Aynı zamanda gerekli kerestelerin de gönderilmesini rica etti. Süleyman, sağlanacak her yardımın karşılığını cömertçe ödeyeceğini belirtti. Gerçek miktar konusunda farklılık bulunduğu düşünülmektedir.1

BELİRGİN FARKLILIKLAR ÜZERİNE ARASÖZ

2.Tarihler’i yorumlarken, bu kitapla 1 ve 2.Krallar’daki bazı anlatımların farklılığına da değinmeliyiz. Bu farklılıkları görmezden gelirsek, okuyucumuza zarar vermiş oluruz. Öte yandan farklılıkları gereğinden fazla vurgularsak, Tanrı sözüne duyulan güveni zayıflatma tehlikesini göze almış oluruz. Niyetimiz kesinlikle böyle davranmak değildir. Bu konuya getirdiğimiz çözüm şudur: Başlıca farklılıkları, tümünü çözümleyemesek bile ortaya çıkarmak. Aynı zamanda bu farklılıkların Kutsal Yazı esinlemesini hiçbir şekilde etkilemediklerini de belirtmek isteriz.

Süleyman’ın ününün yayılması. Süleyman’ın krallığındaki, ulaşım ve ticaret yolları, ekonomik ve politik ilişkilerindeki etkisini artırmaktaydı.

Kutsal Kitap’ın yanılmazlığına ve Tanrı esini olduğuna inanıyoruz.

Sorunları dipnotlarda ele aldık. Bu şekilde birbirine zıt görünen ayrıntıların teknik tartışmaları, yorumun akışını bozmayacak, aynı zamanda bize sorunları kısaca, ama özgürce araştırma fırsatı sağlayacaktır.

Farklılıkların çoğu, yazıları kopya edenlerin hatalarıdır. Eğer yazıcılar yüzyıllar boyunca Kutsal Kitap’ı kopya ederken bazı küçük hatalar yaptılarsa, bu bizi şaşırtmamalıdır. Bugün bile bir kitabı, içinde dizgi hataları olmaksızın yayınlamak hemen hemen imkansızdır.

Şu soru akla gelebilir: “Eğer Tanrı Kutsal Kitap’ın asıl yazarlarını hata yapmaktan engelleyebiliyorsa, o zaman neden yazıcıları hatasız kopya etme konusunda yönlendirmiyor?” Bunun yanıtı elbette, Tanrı’nın bunu yapabileceğidir. Ama O, bilgeliğiyle böyle yapmamayı seçmiştir. Önemli olan nokta, kopya edenlerin hatalarına rağmen (özellikle isimlerin heceleri ve sayılarda), Kutsal Kitap bugünkü biçimiyle Tanrı’nın Sözü’dür. Küçük sorunların hepsi küçük ayrıntılarla ilgilidir ve Kutsal Kitap’ın öğretişiyle ilgileri yoktur. Rab İsa yeryüzündeyken, Eski Antlaşma’nın sözlerini (orijinal yazmaları değil) kullandığını ve bu metni Tanrı’nın sözü olarak anlattığını hatırlamak güvenimizi tazeleyecektir. Aynı şekilde, Kutsal Kitap’ın değerli çevirilerini Tanrı’nın sözü olduklarına güvenerek kullanabiliriz.

2:11-16   Hiram’ın Süleyman’a gönderdiği yazılı yanıt, girişilen işin tarihi bir olay olduğunu belirleyen, içten ve ruhsal bir onay gibi görünüyor. Bu yanıtta Huram-Avi adında kusursuz niteliklere sahip olan bir sanatkarın gönderildiği söyleniyordu.2 Aynı zamanda buğday, arpa, zeytinyağı ve şarap karşılığında Lübnan’dan tomruk göndereceğini de vaat etmişti. Tomruklar Akdeniz üzerinden sallar üzerinde Yafa’ya kadar yüzdürülecek, sonra karadan Yeruşalim’e götürülecekti.

2:17,18   Burada sözü edilen 153.600 yabancı, İsrailliler’in hatalı davranarak öldürmedikleri Kenanlılar’dır. Bu yabancılar şimdi angaryaya zorlanan işçiler olarak çalışmaktadırlar.3

3:1-4   Uzun süren tasarılar ve hazırlıklardan sonra, Süleyman’ın krallığının dördüncü yılında tapınağın yapımına başlandı. Yüz elli binin üzerinde işçi ve neredeyse sınırsız kaynakla başlanan bu dev girişimin tamamlanması yine de yedi yılı bulacaktı.

Bu temeller Moriya Dağı’nda atıldı. Tapınak yirmi yedi metre uzunluğunda, dokuz metre genişliğinde ve elli dört metre yüksekliğinde olacaktı (1. Krallar 6’da daha fazla ayrıntıya yer verilmiştir). Tapınak tapınma çadırının yaklaşık iki katı büyüklüğündeydi. Dokuz metre uzunluğunda bir giriş ya da sundurması bulunmaktaydı.4

3:5-9   Tapınağın içindeki birinci katta iki oda yapılmıştı. Bu iki odadan biri ana bölüm, diğeri ise En Kutsal Yer’di. Bina taştan yapılmıştı. İç bölümü önce çam tahtasıyla sonra da saf altınla kaplanmıştı. Çeşitli motiflerle süslenen bölüm, değerli taşlarla bezenmişti. Tapınağın içinde gözle görülen her şey

altındandı. Altın Tanrı’yı simgeliyordu ve tapınağı dolduracak olan Rab’bin yüceliğini resmetmekteydi.

3:10-13   En Kutsal Yer’e iki Keruv heykeli konmuştu (Sandığın üstündeki Bağışlanma Kapağı’nın bir bölümünü oluşturan iki Keruv’a ek olarak). Keruv-lar’ın kanat uzunluğu bir araya getirildiğinde En Kutsal Yer’in eninin tama-mına erişmekteydi. Antlaşma Sandığı daha sonra onların altına yerleştirilecekti (5:7). Keruvlar, Kutsal Kitap’ta sık sık görülen ruhsal varlıklardır. Duvarlar (7. ayet) ve perde (14. ayet) onlarla dekore edilmişti. Bu dekorasyon, Keruvlar’ın sürekli Tanrı’yı beklemelerini simgelerdi. Tapınak ve tapınma çadırı, Tanrı’nın gerçek konutunun örnekleriydiler – gökyüzünde göksel ordular tarafından Tan-rı’ya gece gündüz tapınılır (İbr.8:5). Keruvlar aynı zamanda Mesih’i de simge-liyorlardı (Yu.1:14. Konut kurmak, barınmak anlamına gelir; 2:19).

3:14-17   Tapınma çadırında olduğu gibi, perde iki odayı birbirinden ayırıyordu. Aynı zamanda tapınakta odalar arasında kapılar da vardı (7. ayet). Başlıklı iki sütun ve yüz adet nar motifi, tapınağın ön kısmına yerleştirilmişti.5 Sağdaki sütun Yakin (Pekiştirir), soldaki sütun Boaz (Güç Tanrı’dadır) olarak adlandırılmıştır.

4:1-22   Tapınakta kullanılan iki ana metal, tunç ve altındı. 4. bölüm kısaca bu metallerden yapılan bazı eşyaların listesini verir. Tunç, yakmalık sunu sunağı, havuz ve onu destekleyen boğa kabartmaları6 (2-5,10), on kazan (6. ayet), büyük avlu kapıları (9. ayet), çeşitli kaplar (11, 14- 18. ayetler), iki sütun ve

Süleyman’ın Tapınağı’nın planı

başlıkları (12, 13. ayetler) tunçla kaplanmıştı. Tüm bunlar, Sukkot ile Sere-data arasındaki killi topraklarda döktürülmüştü (17. ayet). Süleyman, altını Kutsal Yer’deki on kandillik (7, 20. ayetler), Tanrı huzuruna konan ekmek-lerin bulunduğu on masa (8, 19. ayetler), sunak (19. ayet) çeşitli kaplar (8, 21, 22. ayetler) için kullanmış, Kutsal Yer’i ve En Kutsal Yeri de yine altınla kap-lamıştı (22. ayet). Altın öncelikle tapınağın içindeki bölümlerde, tunç ise tapı-nağın dışındaki eşyalar için kullanılmıştı.

Antlaşma Sandığı’nın dışında, tapınağın tüm eşyaları Süleyman tarafından yaptırıldı. Antlaşma Sandığı çadırdan getirilmişti.

5:1-10   Artık tapınak tamamlanmıştı (1. ayet; 1Kr.8). 2-10. ayetlerde, eşyaların toplanma çadırından tapınağa nasıl getirildiğini okuruz. Antlaşma Sandığı En Kutsal Yer’e yerleştirildi. Buhur sunuları, ekmek sunuları ve diğer maddeler bu sırada hazineye konmuş olabilir, çünkü bunlar Süleyman’ın tapınağında kullanılmamıştı.

Antlaşma Sandığı’nı taşıyan kâhinler Levililer’di (4, 7. ayetler). Antlaşma Sandığı’nı yerine, yani Keruvlar’ın kanatlarının altına yerleştirdiler (7, 8. ayetler). Mısır’dan Çıkış 25:15’e göre, sırıklar sandığın halkalarında kalmalı, çıkarılmamalıydı. 1.Krallar 8:8’e göre sandığın sırıklarının uçları Kutsal Yer’den görülebilmeliydi. Yasa’nın iki levhası o tarihte Antlaşma Sandığı’nın içindeydi.

5:11-14   11b. ayetindeki, “Orada bulunan kâhinlerin hepsi, bölüklerinin sırasını beklemeden” ifadesi, tüm kâhinlerin değil, yalnızca o gün orada bulunan kâhinlerin katıldığı anlamına gelir.

Levililer ve kâhinler, sunağın doğu kıyısında toplandıklarında, iyiliği ve merhameti için Rab’bi överek O’na teşekkür ettiklerinde, Rab’bin görkemi tapınağı öylesine büyük bir güçle doldurdu ki, kâhinler görevlerini sürdüremediler.

6:1-11   Rab’be adanma duası etmeden önce Süleyman halka, Tanrı’nın İsrail’in daha önceki tarihinde bir kenti dinsel başkent olarak ya da bir insanı yönetici olarak seçmediğini hatırlattı (Samuel ve diğerlerinin önder oldukları doğrudur, ama onlar egemen güce sahip değillerdi). Ancak Tanrı’nın Yeruşa-lim’i Kendi kenti, Davut’u da bu kentte krallık yapması için seçtiği zaman geldi. Davut bir tapınak yapmayı arzuladı, ama onun bu isteği oğullarından biri tarafından yerine getirilecekti. Ayetlerde, Tanrı’nın sadakatinin tanıklığına bir örnek olarak Süleyman’ı görürüz.

6:12-13   6. bölümün merkezinde Süleyman’ın adanma duası bulunur (12- 42. ayetler). Bu, Kutsal Kitap’ta kaydedilmiş olan en uzun duadır. Dua, övgü ve dileklerle doludur. Tapınak avlusundaki özel bir platformun üstüne çıkan Süleyman, ellerini göklere açarak dua etti. Teşekkür etmesi için çok nedeni vardı. Lütufla teşvik edildiğinden, çok şey isteyebilirdi.

6:14-17   Süleyman her şeyden önce İsrail tahtı için dua etti. Tanrı Davut’a verdiği sözünü tutmuştu. Kral, Tanrı’nın sadakatinin sürekli olmasını diledi.

6:18-21   Bu dört cümle tüm duanın özetini içerir. Bunu izleyen bölüm işitme ve bağışlama eylemleriyle ifade edilen düşüncelerin genişletilmiş halidir (21. ayet).

6:22,23   Süleyman Rab’den işitmesini ve sunağın önünde içilen antları yargılamasını istedi.

6:24,25   Sonra İsrail’in düşmanları tarafından bozguna uğratılmasına neden olan günah için bağışlanma diledi.

5:26,27   Günahın neden olduğu kıtlıktan sonra yağmur dileğinde bulundu.

6:28-31   Halkın Tanrı korkusunu öğrenebilmeleri için kıtlık ya da salgın hastalıktan kurtarılmalarını istedi.

6:32,33   Tanrı’nın yüce adını çağıran yabancıların, Tanrı’nın nasıl çalıştığını anlayabilmelerini diledi.

6:34,35   Savaşlar için zafer diledi.

6:35-39   Halk tövbe edip kötülüklerinden döndüğünde kurtarılmalarını istedi.

6:40-42   Süleyman duasını üç dilekle bitirdi. Duasının kabul edilmesini istedi. Kâhinler ve tapınakta hizmet edenlerin sevinmelerini diledi. Babası Davut’un Tanrı’ya olan sevgisi nedeniyle, Tanrı’nın kendisine de iyilik etmesi için dua etti.

Bu duanın yalnızca isteklerden oluştuğunu düşünmememiz için, duayı bir kez daha inceleyelim. Duada Tanrı’nın birçok nitelikleri belirtilmiştir. Süleyman Tanrı’nın eşsizliğini (4. ayet), iyiliğini (14. ayet), üstünlüğünü (18. ayet), sınırsızlığını (sonsuzluğunu) (18. ayet), her yerde varolduğunu (18. ayet), adaletini (23. ayet), bağışlayıcılığını (25, 27. ayetler), her şeyi bilmesini (30. ayet), lütfunu (33. ayet) ve merhametini (38, 39. ayetler) anlatır.

Tüm bunların yanı sıra, duasında Rab’bin sonsuz gücü ve kutsallığını belirtir.

7:1-7   “Süleyman duasını bitirince, gökten ateş yağdı; yakmalık sunularla kurbanları yiyip bitirdi. RAB’bin görkemi tapınağı doldurdu.” Halk, görkem bulutunun tapınağın üzerine indiğini gördü. Avluda Rab’be tapınarak ve O’nu överek yüzüstü yere kapandılar. Süleyman halkı binlerce sığır ve davarı Rab’be kurban olarak sunmaları için yönlendirdi.

Kâhinler yerlerini aldılar. Levililer, Davut’un Rab’bi övmek için yaptırdığı müzik aletlerini çaldılar. Levililer’in karşısında duran kâhinler borazanlarını çaldı ve tüm İsrail ayakta izledi.

Tunç sunak bu kadar büyük sayıda kurban ve sunu için yeterince büyük değildi.

7:8-10   Adanma şenliği, Kefaret Günü’yle birlikte yedi gün sürdü. Bunu Tapınma Çadırı’nı kurma şenliği izledi. Süleyman daha sonra halkı evlerine gönderdi.

7:11-16   Süleyman tapınağı ve kendi sarayını tamamladıktan sonra, Rab bir gece ona görünerek vaatler verdi ve uyarılarda bulundu. Rab, kuraklık, çekirge ya da salgın hastalık gönderdiğinde, halk alçakgönüllü davranmalı, dua etmeli ve kötü yollarından dönmeliydi. Tanrı o zaman günahlarını bağışlayacak ve onları yenileyecekti.

14. ayet, tüm kitabın anahtar metni olabilir. Aslında seçilmiş İsrail halkına hitap etmesine rağmen, ayetin Kutsal Kitap mirasına sahip uluslar için de uygulanmasında sakınca yoktur. Bu uyarılar her zaman yenilenme ve uyanışa götüren kesin yoldu. Koşullar yerine getirilirse, vaatlerin gerçekleşeceği kesindir.

J. Barton Payne şu yorumu yapar:

Tarihler Kitapları’nın en iyi bilinen ayeti olan bu önemli ayet, Kutsal Kitap’ın hiçbir yerinde ifade edilmeyen bir biçimde, Tanrı’nın ulusu Süleyman’ın, Ezra-nın ya da kendi ülkemizde kutsaması için neler istediğini gösterir. İman edenler günahlarından vazgeçmeli, benliği merkez alan yaşamlarından dönmeli, Tanrı-nın sözüne ve isteğine boyun eğmelidirler. Ancak o zaman gökyüzünden uyanış gönderilecektir.7

7:17-22   Eğer Süleyman Tanrı’nın yollarını izlerse tahtı sağlamlaştırılacak ve soyunun tahtına oturmasına izin verilecekti. Öte yandan Süleyman ve halkı diğer ilahlar uğruna Tanrı’dan vazgeçerlerse, sürgüne gönderileceklerdi ve Tanrı tapınağı reddedecekti. Öyle ki, tapınak diğer ulusların önünde, İsrail Rab’bi terk ettiği için bir alay konusu haline gelecekti.

16. ayet, tapınağın her çağda ayakta kalacağını belirtiyor gibidir; yine de biz tapınağın İ.Ö. 586’da yıkıldığını biliyoruz. Bunun açıklaması elbette, Tanrı’nın vaadinin, İsrail’in sadakat ve itaatine bağlı oluşudur. 19 ve 20. ayetlerde, özellikle halk putperestliğe döndüğü takdirde Tanrı’nın tapınağı reddedeceği konusunda uyarılar bulunur.

C. Tüm Görkemiyle Süleyman (8:1 - 9:28)

8:1-6   Burada Süleyman’ın tamamladığı işleri ve çeşitli alanlardaki başarılarını okuyoruz. Önce geniş bir kent gelişim programı uyguladı. Ambarlı kentleri, savaş arabalarıyla atların bulunduğu kentleri ve yerleşim yerlerini yeniden bina etti ya da ele geçirdi.

8:7-10   Kenanlılar’ı angarya işlere koşarken İsrailliler’i savaşçılar, birlik komutanları ve savaş arabalarıyla atlıların komutanları olarak kullandı.8

8:11   Firavunun kızı olan eşinin kraliyet sarayında yaşamasına izin vermedi. Rab’bin Antlaşma Sandığı kraliyet sarayına girdiği için saray kutsaldı. Bu, Antlaşma Sandığı’nın sarayın içine getirildiği anlamına gelmez. Tapınaktaki Antlaşma Sandığı saraya yakın olduğu için saray kutsal görülüyordu. Ne yazık ki, Süleyman’ın eşini özel bir konuta girmesi konusunda sınırlaması, eşinin kendisini putperestliğe yönlendirmesine engel olamadı (1Ta.11:1-8).

8:12-16   Kral, dini günlerle ilişkisi bulunan kurban ve sunuları sunma konusunda özenli davrandı. Aynı zamanda kâhinlerin ve Levililer’in, babası Davut’un koyduğu kurallar uyarınca hizmet etmelerini istedi.

Böylece başlangıçtan sona kadar Süleyman’ın istediği her iş yerine getirildi.

8:17,18   Daha sonra Süleyman’ın Hiram’la yaptığı ortaklıkta, denizcilikle ilgili tehlikeli işlere giriştiğini okuruz. Gemiler Esyon-Gever ve Eylat arasında gidip gelirlerdi. Her iki yerleşim yeri de Kızıldeniz’in bu koyunun kuzey burnundaydı.9

Ofir’in ise Güney Arabistan, Doğu Afrika ya da Hindistan’da olduğu konusunda değişik görüşler bulunur.

9:1-9   Saba Kraliçesi, Süleyman’ın ününü işittiğinde, armağanlarla yüklü kervanıyla bu bilgeliği kendi gözleriyle görmek için yola çıktı. Süleyman’ın krallığının görkemini ve onun bilgeliğini zorlu sorularla denedikten sonra çok etkilendi. Kendisine gördüklerinin yarısının bile anlatılmadığını itiraf etti. Süleyman’ın zenginliğinin Tanrı’nın iyiliğinden kaynaklandığını fark etti.

9:10-12   10 ve 11. ayetler öyküye, Süleyman’ın bazı zenginliklerinin kaynağını ve bu zenginlikleri kullandığı yerleri açıklamak için ara verir. Saba Kraliçesi ayrılırken, Süleyman kraliçeye kendisine getirdiklerinden daha faz-lasını verdi.

9:13-28   Süleyman’a bir yılda gelen altının miktarı yirmi üç tonu buluyordu. Süleyman bu altının bir kısmını kalkan yapımında, bir kısmını fildişi tahtının kaplanmasında, bir kısmını da kadeh ve sofra takımları yaparak kullandı. Ünü yeryüzündeki tüm kralların ona saygı göstermesini ve armağanlar göndermesini sağladı. Gemileri İspanya’da10 bulunan Tarşiş’e kadar gidiyordu. Atları,11 toprakları, gümüş ve sedir ağaçları bollaştı. Fırat Irmağı’ndan Filist bölgesine, oradan da Mısır sınırına kadar uzanan bölgedeki bütün krallara egemendi. Bu krallıklar ülkenin bir parçası sayılmıyordu, Süleyman’a haraç ödeyen köle devletlerden oluşuyorlardı.

Ç. Süleyman’ın Ölümü (9:29-31)

Süleyman kırk yıl krallık yaptıktan sonra öldü, yerine Rehavam geçti. Burada, 29. ayette sözü edilen Kutsal Kitap’ın dışındaki kitaplar büyük olasılıkla Tarihler Kitapları’nın yazarı tarafından kaynak olarak kullanılmış, ama o tarihten sonra ortadan kalkmışlardır.

II. KRALLIĞIN BÖLÜNMESİ (10. Bölüm)

10:1-5   Rehavam, belki de kuzey oymaklarını uzlaştırmak amacıyla taç töreni için Şekem’e gitmeye karar verdi. Halk, Süleyman’ın üzerlerine koyduğu ağır boyunduruğu hafiflettiği takdirde Rehavam’a kul köle olacaklarını vaat etti. 3. ayetteki “İsrailliler” ifadesi, tüm kuzey oymaklarının temsilcisi anlamına gelir. Rehavam halkın teklifi üzerinde üç gün düşünmek istedi.

10:6-11   Kral Rehavam önce babası Süleyman’a danışmanlık yapan kişilerin öğüdünü dinlemek istedi. Babasının danışmanları kendisine halkı dinlemesini söylediler. Rehavam, sonra genç görevlilere gitti. Yaşlı danışmanların öğüdünü dinlemedi ve genç görevlilerin kendisine daha çekici gelen öğüdünü tuttu. Genç görevliler kendisine, halka sert davranmasını söylediler.

10:12-19   Halk üç gün sonra geri döndüğünde ve kralın tehditlerini işittiğinde, Yarovam’ın önderliğinde baş kaldırdı. Krallık, Rab’bin Ahiya aracılığıyla söylediği sözün yerine gelmesiyle ikiye bölündü (1Kr.11:29). Vergi memuru (angaryacıbaşı) Hadoram’ın öldürülmesinden sonra Rehavam Yeruşa-lim’e çekildi ve oradan Yahuda ve Benyamin’e krallık etti. Williams şu yorumu yapar:

Ahiya’nın kehanetinin yerine gelişi, insan tutkularının işleyişi ve olayların doğal akışı aracılığıyla tamamlanan peygamberliklere bir örnek oluşturur. İnsanlar kendi isteklerini dinlediklerini ve kendi planlarını uyguladıklarını düşünürler. Ancak, konu Tanrı’nın denetimi altındadır. Tanrı, sözünün yerine getirilmesi için insan istekleri ve planları üzerinde egemendir.12

III. YAHUDA KRALLIĞI (11:1 - 36:19)

A. Kral Rehavam (11, 12. Bölümler)

11:1-4   Rehavam Yeruşalim’e döndüğünde, Rab Peygamber Şemaya aracılığıyla savaşı engellemek istedi. Rehavam’a durumu kabullenmesini söyledi. Çünkü bu olayı Rab düzenlemişti. Daha önce bilge öğüte kulak vermeyen Rehavam bu kez öğüdü dinledi. İki krallık arasında sürekli çekişme vardı (12:15), ama savaş çıkması önlendi. “Yahuda ve Benyamin bölgesinde yaşayan bütün İsrailliler” (3. ayet) ifadesi, güneydeki krallıkta Davut’un hanedanlığına sadık kalan herkesi belirtiyordu.

11:5-12   Kralın zamanının çoğu Yahuda için savunma kentleri bina etmekle geçti. Surları güçlendirilen Yeruşalim’in güneyindeki kentler, kralın Mısır saldırılarından korktuğunu gösteriyordu.

11:13-17   Bu arada Yarovam, Kuzey Krallığı’nı büyük bir putperestliğin içine attı (1Kr.12) ve Rab’be sadık olan kâhinlerin ve Levililer’in Yahuda’ya kaçmalarına neden oldu. Onları, yürekleri Tanrı’ya ait olan pek çok kişi izledi ve bu şekilde Rehavam’ın krallığı güçlendi. Yeruşalim’e gelmeleri onlara çok şeye mal olmuştu, çünkü otlaklarını, mallarını ve dostlarını bırakmışlardı.

11:18-23   Rehavam, sayıları babasının karılarından az da olsa, çok eşli bir kraldı. On sekiz karısı, altmış cariyesi, yirmi sekiz oğlu ve altmış kızı vardı. Adları geçen eşleri putperest kadınlardan olmayıp kraliyet ailesinden gelen İsrailliler’di.

12:1-4   1.Krallar 14:22-24, Rehavam’ın sapkınlığının bazı ayrıntılarından söz eder. Tarihler ise yalnızca, “Rab’be yönelmeye yürekten kararlı olmadığı için kötülük yaptı” (14. ayet) ifadelerini kullanır. Süleyman’ın ölümünden sonra Rehavam’ın beşinci yılında, Mısırlılar hazinelerini almak üzere Yeruşalim kapılarına geldiler. Rehavam’ın surlu kentleri işe yaramadı. Mısır Kralı Şişak Yahuda’yı bozguna uğrattı, ama başarısının nedeni Mısır ordusunun gücü değil, Yahuda’nın Rab’be gösterdiği sadakatsizlikti.

12:5-8   Peygamber Şemaya, ikinci kez Rehavam’a geldiğinde (bk. 11:2) ve felaket mesajını bildirdiğinde, kral ve Yahuda ileri gelenleri Rab’bin önünde alçaldılar ve gelecek olan yargıda Rab’bin haklı olduğunu kabullendiler. Rab’bin merhameti ve lütfu hemen kurtuluş sağladı. Ama Rab’le kendile-

rini esir edenlere hizmet etmek arasındaki farklılık konusunda acı veren bir ders almak zorunda kaldılar.

12:9-12   Halk kurtuldu, ama krallık yağmalandı. Rehavam mümkün olduğu kadar duruma uymaya çalıştı. Götürülen altın kalkanların yerine tunç kalkanlar yaptırdı. Böylece kaçınılmaz olarak Tanrı’nın huzurunu ve iyiliğinin (altın) yargısıyla (tunç) yer değiştirdiğini resmetmiş oluyordu.13

12:13-16   Rehavam’ın öyküsü, kötülük yaptığı ve ölüp atalarına kavuşunca Davut Kenti’ne gömüldüğü söylenerek son bulur. Rehavam ve büyükbabası Davut arasındaki farklılık, Mezmur 27:8 ve 14. ayet karşılaştırıldığında görülebilir. Davut Rab’be itaat etmiş, Rehavam ise etmemişti.

B. Kral Aviya (13. Bölüm)

13:1-3   Annesinin adı Mikaya14 olan Aviya tahta geçti ve üç yıl krallık yaptı. 1.Krallar 15. bölüm, Davut’un yaptığı gibi, Aviya’nın da Rab’bin ardından gitmeyerek günah işlediğini bildirir. Ama Tarihler Kitapları, Aviya’nın krallığı hakkında Yarovam’la yaptığı savaşın dışında hemen hemen her şeyi atlamıştır.

13:4-12   Savaştan önceki konuşmasında Aviya Yarovam’a, Tanrı’nın krallığı Davut’a ve soyuna verdiğini hatırlattı. Yarovam, Davut’un hanedanına başkaldırmıştı. Sayıca çok olduklarından, İsrail’in zafer kazanacağını düşünüyorlardı. İsrail, tanrısal yetki olmaksızın, bir boğa ve yedi koçla gelen herkesin kâhin olabildiği sahte bir kâhinlik düzeni kurdu. Yahuda ise bunun aksine, yasada öngörülen şekilde Levililer’e ait kâhinliğe bağlı kaldı. Tanrı, Yahuda ordusunun komutanıydı ve Tanrı’nın kâhinleri borazanlarıyla İsrail’e savaş çağrısı yaptılar. Ancak kuzey oymaklarının Rab Tanrı’ya karşı savaşmaları akılsızlıktı.

13:13-18   Yarovam, Aviya’yı dinlemek yerine pusu kurdu. Yahudalılar önden ve arkadan kuşatıldıklarını gördüklerinde Rab’be yakardılar. Kahinler borazanlarını çaldılar. Rab, Yahuda’ya büyük bir zafer vererek yakarışlarını yanıtladı. Beş yüz bin seçme asker öldürüldü; Tanrı’dan ayrılmanın karşılığında ödenen şaşırtıcı bir bedel!

13:19-22   Aviya, İsrail’in tamamına egemen olamadı, ama birçok kent ve köyü ele geçirdi. Kayıp, Yarovam için yıkıcıydı ve sonunda Rab tarafından cezalandırılarak öldürüldü. Ama Aviya krallığını güçlendirdi.

C. Kral Asa (14-16. Bölümler)

14:1,2   Bundan sonraki üç bölüm bize, Asa ve kırk bir yıllık krallığı hakkında bilgi verir. 1.Krallar 15:9-24, bu bölümlerle birlikte okunmalıdır. 1. ayet, bir önceki bölümle bir köprü oluşturur.

14:3-8   Asa’nın krallığının barış içinde olmasının nedeni Rab’be olan tutumuydu. Asa, babalarının birçok günahını ortadan kaldırdı ve halkını Rab’bi aramaları için yönlendirdi. Krallığını gayretle putperestlikten temizledi.15 Bu esenlik yılları sırasında Asa, kentlerini surlarla güçlendirdi ve büyük bir ordu oluşturdu.

14:9-15   Yahuda’nın esenliği binlerce kişiden ve üç yüz savaş arabasından oluşan Kûş ordusu tarafından bozuldu. Yahuda gücü daha az olmasına rağmen, Rab’be güvendiği için zafer kazandı. Düşmanlardan kurtulan kimse olmadı.

Asa’nın, 11. ayetteki duası kısa ve özdür. Savaş zamanında güzel sözler kullanacak zaman yoktur, ama çaresizlikten doğan dualar, eğer Asa’nın yaptığı gibi Tanrı’yla doğru bir ilişki içinde ediliyorsa, çok etkilidirler. Asa esenlik içinde Rab’bi izlediğinden, Rab’bin savaşta kendisine güç sağlayacağını biliyordu. Savaş Mareşa yakınlarında başladı ve Gerar’a kadar sürdü; Gerar Kenti Filistliler’e aitti. Çiftlik hayvanlarına sahip olanlar dahil olmak üzere pek çok kişi öldürüldü. Çok sayıda davar ve deve ganimet olarak Yeruşalim’e götürüldü.

15:1-6   Asa ve adamları, karşı konulmaz güç eşitsizliğine rağmen kazandıkları son başarıdan dolayı sevinçliydiler. Yeruşalim’e geri döndüklerinde Rab’bin onlara öğreteceği bir ders vardı. Önce, Azarya’ya Rab’bi aradığı için, Rab’bin kendisiyle olduğu hatırlatıldı. Ama Rab, halkı kendisini terk ettiği takdirde halkını terk edecekti. Tarih, İsrail’in, Tanrısı’nı defalarca terk ettiğini kanıtlamıştır. Sonuç olarak esenlikleri olmadı, düşmanları tarafından sürekli saldırıya uğradılar. Ama ulus Rab’bi aradığında, Rab’bi daima bağışlamaya ve kendilerini yenilemeye hazır buldular.

15:7   Asa, Yahve’nin ardından gittiği için Azarya iyi işlerine devam etmesi konusunda onu teşvik etti. Bu tarihi öyküyü okuduktan sonra, 7. ayeti akılda tutmakta yarar var: “Siz güçlü olun, cesaretinizi yitirmeyin. Yaptıklarınızın karşılığını alacaksınız!” Bugünkü imanlılar için benzeri sözler, 1.Korintliler 15:58’de bulunur.

15:8-15   Odet (8. ayet), büyük olasılıkla Odet’in büyük oğlu Azarya’yı belirtir. Kral, peygamberin sözlerine içtenlikle karşılık verdi. Yenileme programını hemen hızlandırdı ve daha fazla putu ortadan kaldırdı (14:3). Bu reformları yalnızca Yahuda’da değil, savaşarak aldığı Efrayim’de de uyguladı. Tapınaktaki sunağı yeniledi ve kurbanlar sunarak Tanrı’ya ayırdı. Yeruşalim’deki imanlı kişileri topladı. Kûş ganimetinin bir bölümünü sunakta Rab’be sundu. Halk, Rab’bi arama konusunda ant içti. Karşı koyanlara hiç fırsat tanınmadı; antlaşmaya uymayanların hepsi öldürülecekti (13. ayet).

15:16-19   Asa, aynı zamanda büyükannesinin16 (annesinin değil) kraliçeliğini elinden aldı ve onun iğrenç putunu parçalayıp yaktı. 17. ayetle ilgili yorum için 14:3-8’deki nota bakabilirsiniz. Tapınaktan hazinelerin götürülmesi yerine, tapınağa hazineler getirildi. Rab’bin Azarya aracılığıyla vaat ettiği gibi, Asa’nın işleri ödüllendirildi ve ülkesi barış içinde yaşadı.

16:1   Asa’nın krallığının sonraki yıllarında,17 İsrail Kralı Baaşa halkının Asa’nın tarafına geçmesine engel olmak için Yeruşalim yakınlarındaki Rama Kenti’ni güçlendirdi.

16:2-6   Asa, Kûşlular tarafından kuşatıldığında yapmış olduğu gibi Rab’bin gücüne güvenmek yerine, bu kez insanların yardımına başvurdu. Rab’bin hazinesini, Ben-Hadat’ın yardımını satın alabilmek için Şam’a gönderdi. Aram Kralı kuzeyden İsrail’e saldırdı ve Baaşa’yı Rama’dan çekilmeye zorladı. Asa’nın planı görünürde işe yaramıştı, ama Tanrı hoşnut değildi.

16:7-10   Bu durum Yahve tarafından kesinlikle onaylanmamıştı. Bu nedenle Bilici Hanani’yi Asa’yla konuşması için gönderdi. Hanani cesurca, kralı akılsızca davranmakla suçladı. Rab onu Kûşlular’dan kurtarmamış mıydı? Asa benliğin gücüne güvenerek savaşmayı seçtiğinden, bundan böyle ülkesinde savaşlar olacaktı. Asa kızmıştı. Daha önce olduğu gibi Rab’bin sözüne kulak vermek yerine (15:8), Hanani’yi hapse attı.

16:11-14   Asa Rab’bin yollarına aykırı biçimde çalışmayı seçti. Bu nedenle, ayaklarından hastalandı. Ama Asa yine de tövbe etmeyi ve Rab’be geri dönmeyi reddetti. Rab’be yönelmek yerine hekimlere baş vurdu ve bir süre sonra öldü. Bazı kişiler burada sözü edilen hekimlerin büyücü ya da ruhsal şifacılar olduklarını düşünürler.

Kötü sonuna rağmen Asa, Yahuda’nın gördüğü en iyi krallardan biriydi (15:17). Öldüğünde, halk onun için yas tuttu. 14. ayetteki “büyük bir ateş” sözcüğü cesedin yakıldığını değil, buhur yakıldığını belirtir.

Ç. Kral Yehoşafat (17-20. Bölümler)

17:1-5   Yehoşafat, babasının ardından kral oldu ve yirmi beş yıl krallık yaptı (20:31). Yehoşafat’a, 2.Tarihler’de (17-20. bölümler), Krallar’dakinden daha fazla yer ayrılmıştır. 17. bölümdeki bilginin 1.Krallar’da benzeri yoktur.

Yehoşafat tahta çıktıktan sonra krallığını İsrail’e karşı güçlendirdi. Ama başarılı egemenliğinin ardındaki sır, Davut’un yaptığı gibi Rab’bi izliyor olmasıydı. Krallardan söz edilirken, sürekli Davut’un davranışlarının ölçü alınması ilginçtir. Davut’un örneğine uygun davrandıklarında refah içinde yaşıyor ve bereketleniyorlardı. Aksini yaptıklarında ise başarısız oluyorlardı. Ülke Yehoşafat’ın önderliğinde esenlik içinde yaşadı ve düşmanları haraç ödediler (10-12. ayetler).

17:6-9   Yehoşafat Tanrı’nın sözüne büyük önem verirdi. Tanrı’nın yollarını izlemekte gayretliydi ve O’nun sözüne uymaktan zevk alırdı. Tüm bunları aynı zamanda krallığının kuralları haline getirdi. Önderleri, Levililer’i ve kâhinleri, Rab’bin yollarını halka öğretmek için özel görevlerle atadı. Böylece, Rab’bin Yasa’nın Tekrarı 6:6’daki buyruklarına itaat etmiş oldu.

17:10-19   Rab’bin bereketlediği Yehoşafat, giderek güçlendi. Ordusu çok büyüktü! Rehavam’ın altmış yıl kadar önce yüz seksen bin adamı vardı. Şimdi Yahuda’nın yedek askerlerinin sayısı, surlu kentlere yerleştirilen askerlerin dışında bir milyon yüz altmış bini buluyordu. Bu adamların çoğu hiç kuşkusuz İsrail’in safına geçmişlerdi, çünkü Rab’bin Yahuda’yla birlikte olduğunu anlamışlardı. 18. bölümde de göreceğiniz gibi, Yehoşafat’ın insan gücünü daha bilgece kullanmayışı, iyi olmayan sonuçlarla karşılaşmasına neden olmuştur.

18:1   Bu noktaya kadar İsrail ve Yahuda birbirlerine düşmandılar. Ama Ye-hoşafat’ın oğlu, Ahav’ın kızıyla evlendi (21:5, 6). Böylece iki krallık birleşmiş oldu.

18:2-7   Ahav, Yehoşafat’tan İsrail’in bazı topraklarına sahip olan Aramlılar’a karşı savaşmak için yardım istedi (1Kr.22:3, 4). Yehoşafat Ahav’a hemen yardım etmeye razı oldu, ama önce Rab’be danışmalarını önerdi. Bunun üze-rine Ahav, her birinin söz birliği ederek başarılı olunacağını bildirdiği peygam-berleri çağırttı. Ancak yine de pek inandırıcı konuşmamış olmalılar ki, ruhları ayırt etme armağanına sahip olan Yehoşafat, “Rab’bin başka bir peygamberini” istedi. Toplanmış dört yüz adamın Rab’le ilgileri olmadığını ima eder gibiydi. Ahav’ın bile kendi peygamberleriyle gerçek bir peygamber arasındaki farkı bildiğini sanıyoruz. Ancak, aracılığıyla Rab’bin sözünü işittiği Mikaya isimli peygamberden nefret ediyordu. Çünkü Mikaya, daima kral Ahav’la ilgili kötü şeyler söylüyordu.

18:8-11   Mikaya çağırıldığında Sidkiya dramatik biçimde Aramlılar’ın nasıl yok edileceklerini anlatıyordu (belki de taşıdığı iki demir boynuz iki Yahudi kralını simgelemekteydi). Kral Ahav’ın diğer peygamberleri de aynı şeyi söylediler. D. L. Moody şu yorumu yapar:

Ahav’ın vaizleri ve peygamberleri vardı. Çok ahlâksız biriydi, ama kendi istekleriyle uyum sağlayacak biçimde vaaz eden kişileri buluyordu.18

18:12,13   Bu arada kralın gönderdiği bir görevli Mikaya’dan, diğer peygamberlerin bir ağızdan bildirdikleri zaferi onaylamasını istedi. Ama Mikaya, Rab ne derse onu söyleyeceğini belirtti. 13. ayet her vaizin ve Hıristiyan’ın düşüncesi olmalıdır: “Yaşayan RAB’bin hakkı için, Tanrım ne derse onu söyleyeceğim.”

18:14-17   Mikaya önce diğerleriyle anlaşıyormuş gibi göründü, ama çok geçmeden ciddi olmadığı ortaya çıktı. Ahav gerçeği söylemesi konusunda onu ant içmeye çağırdığında, Mikaya İsrail’in yenileceğini ve Ahav’ın öleceğini bildirdi.

18:18-22   Mikaya, Ahav’ın peygamberlerinin Ahav’a neden yanlış bilgi verdiklerini de açıkladı: Ahav’ın kötülüğü nedeniyle Rab’bin göndermiş olduğu yalancı bir ruhun etkisi altındaydılar. Ahav, daha önce İlyas tarafından bildirilmiş olan yargıya uğrayacaktı (1Kr.21:19-24). Matthew Henry şu yorumu yapar:

Şeytan, Tanrı’nın izni olmadan insanları kandıramaz. Kandırması bile Tanrı’nın amaçlarına hizmet etmektedir... Böylece Mikaya, Ahav’ı dürüstçe uyardı. Ahav, hem bu savaşa girmekle, hem de bu savaşa girmesi için kendisini teşvik edenlere inanmakla, tehlikeyi davet etmiş oluyordu.19

18:23-26   Mikaya’nın dürüstlüğü acı çekmesine neden oldu. Sidkiya, Mikaya’nın yüzüne bir tokat attı. Ahav onu yalnızca ekmek ve su verilmesini söyleyerek cezaevine gönderdi. Amacı büyük olasılıkla onu öldürmekti. Mikaya her iki adama da Rab’bin söylediklerinin gerçek olduğunu kanıtlayacağını bildirerek karşılık verdi. Kutsal Yazılar bize Sidkiya’ya ne olduğunu bildirmiyor, ama Ahav’ın Rab’bin sözüne uygun olarak savaşta öldürüldüğünü biliyoruz.

18:27-29   Peygamberin sözleri Ahav’ı etkilemiş olmalıydı, çünkü kıyafet değiştirerek Tanrı’nın yargısından kaçmaya çalıştı. Yehoşafat’ın kral elbiselerini giymesini önerdi, kendisi ise bir asker üniforması giydi.

18:30-34   Ama Rab’bin sözü gerçekleşti. Yehoşafat, kutsal olmayan müttefiklerinin tehlikeli olduklarına ilişkin iyi bir ders aldıktan sonra, Aramlılar’ın elinden kurtarıldı (2Ko.6:14). Ahav ise kurtarılmadı. Tanrı rastgele atılan bir okun Ahav’ın zırhının parçalarının birleştiği yerden onu vurmasına izin verdi ve Ahav günbatımında öldü.

19:1-5   Hanani oğlu Bilici Yehu, Ahav’la işbirliği yaptığı için Yehoşafat’ı payladı. Yehoşafat’ın buna verdiği karşılık, hemen tövbe etmek oldu.

Yehoşafat’ın putperest Ahav’la ilişkisi, halkı için kötü bir örnek oldu. Bu nedenle kral, Rab’be dönmeleri için halkının arasında dolaştı. Aynı zamanda Musa’nın yasasıyla uyumlu bir adalet sistemi kurdu (Yas.16:18-20). Bu davranışı ve öğretmek amacıyla halka görevliler göndermesi (17:7-9), Yehoşafat’ın Kutsal Yazılar’a gösterdiği büyük saygıyı ortaya koyuyordu. Bu eylemleriyle aynı zamanda halkına duyduğu ilgiyi ve Rab’bin vekili olarak sadakatle davranma arzusunu gösteriyordu.

19:6-11   Kralın öğütleri Kutsal Yasa’dan alınmıştı (10. ayet). Yehoşafat, halkı arasında yargıç olarak görev yapanlara, Rab’bin yasalarını uygulamaları için kesin buyruk verdi. Tanrı’nın antlaşma halkını yargıladıklarından ve Tanrı tüm yapılanları izlediğinden, yargıçların Rab’den korkmaları ve buyruklarına “kulak vermeleri” gerekirdi. Yargıçlar aynı zamanda zor davaların görülebildiği başkent Yeruşalim’e atandılar. Başkâhin Amarya, Rab’be ilişkin konulardan, Yahuda oymağının önderi Zevadya ise krala ilişkin her konudan sorumluydular. Levililer de görevli olarak onlara yardımcı olacaktı.

20:1-6   Kızıldeniz’in diğer yakasından büyük bir ordu Yahuda’ya savaş ilan etti (Bazı İbranice yazıtlarda, 2. ayetteki Edom, Suriye olarak geçer20). Yehoşafat haklı olarak korktu ve paniğe kapıldı. Oruç ilan etti ve halkı Rab’be dua etmek için tapınağa çağırdı. Bu, 2.Tarihler’de geçen üçüncü “kral duası”dır. (bk. Süleyman’ın duası, 6. bölüm ve Asa’nın duası, 14:11).

20:7-13   Yehoşafat Rab’be, Yahudiler’in antlaşma yaptığı halkı olduğunu hatırlattı. Yehoşafat’ın dua ettiği tapınak, Tanrı’nın Tapınağı’ydı. Tanrı orada edilen duaları işiteceğine ve yanıtlayacağına söz vermişti. İsrail’in bir zamanlar iyilik ettiği kişiler, şimdi İsrail’i yıkmak ve ülkeyi ele geçirmek için geliyorlardı. Yehoşafat Rab’be yönelttiği duayı bitirdi ve tüm Yahuda halkı, Rab’bin yanıtını bekleyerek O’nun önünde durdu.

20:14-17   Rab’bin Ruhu Yahaziel aracılığıyla konuşarak korkuya kapılmış ulusu rahatlattı. Savaş Tanrı’nındı; halkın yapacağı tek şey, ertesi gün savaşa gitmek ve Tanrı’nın yapacaklarını görmekti.

20:18-21   Halk, zafer gerçekleşmeden önce imanla zafer için sevindi. Ertesi gün Rab’bin yaptıklarını görmek için şafakla birlikte kalktılar. Ordunun önünde Rab’bi överek ezgi söyleyenlerle birlikte, bir şenliğe gidercesine savaş alanına yürüdüler.

20:22-30   Halk ezgiler okuyup övgüler sunmaya başladığında, Rab düşman ordusunda karmaşa yarattı. Onları dağıtarak birbirlerine kırdırdı. Yahuda savaş alanına vardığında, yapacağı tek şey, üç gün boyunca ganimet toplamak oldu. Sınırsız bir sevinçle Rab’bi övdüler ve şarkılar söyleyerek Yeruşalim’e geri döndüler. Çevredeki tüm ülkeleri Tanrı korkusu sardı ve Yahuda barışın tadını çıkardı.

20:31-34   Ayetlerde, Yehoşafat’ın krallığının bir özeti yapılır. Tüm çabalarına rağmen putperestliğin kökünü kazıyamamıştı. Ancak halkı iyi yönetti ve iyiliğin ardından gitti. Kendisi mükemmel olmasa da, genelde Tanrı’nın gözünde doğru olanı yaptı.

20:35-37   Bu bölüm, Yehoşafat’ın İsrail’in kötü kralı Ahazya’yla yaptığı ortaklığa ilişkin kısa bilgi verir. Esyon-Gever’de, Tarşiş’e gidecek gemiler yaptılar. Ama Rab, Peygamber Eliezer aracılığıyla bildirdiği gibi, bu planı bozdu.

Yehoşafat, öldüğünde altmış yaşındaydı. Ölümünden sonra, kendisiyle birlikte krallık yapan oğlu Yehoram, Yahuda tahtına geçti (21:1).

D. Kral Yehoram (21. Bölüm)

21:1-3   2.Tarihler Kitabı’nda, Yehoram’ın krallığıyla başlayarak kaydedilen tarih, felaket ve sürgünle devam eder.

2. ayette, Yehoram’ın erkek kardeşleri olarak iki Azarya’dan söz edilir. Türkçe çeviride, iki Azarya’dan biri, Azaryahu olarak adlandırılmıştır.

21:4-6   Yahuda’nın beşinci kralı, Davut’un yolunda yürümek yerine İsrail krallarının yolunda yürümeyi seçti. Yehoram hem katil hem de putperestti. Tüm erkek kardeşlerini tahtı ele geçirebilmek amacıyla zalimce kılıçtan geçirtti. Kutsal Yazılar bize Yehoram’ın eylemlerinin bu kadar kötü olmasının nedenini, karısından etkilenmesi olarak açıklar; karısı, Ahav’ın kızıydı (6. ayet). İki krallık arasındaki bu evliliği daha önce Yehoşafat düzenlemişti. Şimdi ise Yahuda, İsrail’i mahveden aynı kötülüğe uğramıştı. Ahav’ın kızı Atalya, Tanrı halkına yargı getirmek için Şeytan’ın elindeki bir araçtı.

21:7   Rab Davut’la yaptığı antlaşmayı hatırladı ve bu nedenle Yehoram ve Yahuda’ya, Ahav ve İsrail’e davrandığı sertlikle davranmadı (Işık, kral olarak hizmet edecek bir soy anlamına gelir). Ancak Yahuda yine de kutsal olmayan bu birlik nedeniyle çok sıkıntı çekecekti.

21:8-15   Yehoşafat’ın günlerinde Yahuda’dan korkan Edomlular (17:10) şimdi ayaklanmışlardı. Bir Yahuda kenti olan Livna başkaldırdı. Yehoram ise, halkını putperestliğe sürüklemekle her şeyi daha kötü bir duruma getirdi. Krala gönderilen İlyas’ın peygamberliğini içeren bir mektup bile onu kötü yollarından döndüremedi. Yehoram kesinlikle peygamberin İsrail’deki güçlü hizmetinden haberdardı, ama bu mektuba Ahav’ın yaptığı gibi olumlu bir tepki göstermedi.

İlyas’ın göğe alınması, Yehoşafat’ın krallık yaptığı döneme rastlar (2Kr.2:11). Yehoram babasıyla birlikte yaklaşık beş yıl egemenlik sürdüğünden, İlyas’ın bu mektup gönderildiğinde yaşıyor olması olasıdır. Başka bir olasılık da, peygam-ber mektubu Tanrı esiniyle yazmış ve uygun zamanda gönderilmesi için Elişa-ya teslim etmişti.

21:16,17   Filistliler ve Araplar, Yehoram’ın sarayında bulunan her şeyi ailesiyle birlikte alıp götürdüler. Yalnızca Yehoram’ın en küçük oğlu Yeho-ahaz (Ahazya olarak da bilinir) sarayda kalabildi. Yehoram, babasının ailesini öldürdüğü için cezalandırılarak suçunun bedelini ödemişti.

21:18-20   Yehoram dermansız bir bağırsak hastalığına yakalanarak öldü. Ölümüne kimse üzülmedi. Yaşamı boyunca diğer krallar gibi yürümediğinden, kralların mezarına gömülmedi.

E. Kral Ahazya (22:1-9)

22:1-9   Ahav’ın ailesiyle birleşmenin getirdiği sıkıntı, üçüncü kuşağa kadar uzanmıştı. Ahazya (Yehoahaz, 21:17 ve Azarya, 6. ayet) Yehoram’ın ölümünden sonra kral oldu. Kral olduğunda yirmi bir yaşındaydı.21

Omri’nin torunu olan annesi Atalya, kocasının ölümünden sonra Yahu-da’da üzerindeki zararlı etkisini sürdürdü. Oğluna kötülük yapmasını öğütleyen biriydi – onu yıkıma götürdü. Ahazya, Davut’un oğullarından birinin tahtta kalması için (1. ayet) öldürülmedi, ama babasının günahlarını tekrarlayarak bu iyiliği takdir etmedi. Yehoram’la (Yoram) Suriye’ye karşı savaşmak üzere birleşti. Yehu ve adamları, Ahazya’yı Samiriye’de saklanırken bulup öldür-düler. Kralın hizmetkârları, kralı atalarının kendi mezarına gömdüler (2Kr. 9:28), çünkü Ahazya tanrısayar Yehoşafat’ın torunlarından biriydi. Ahazya, ar-dında tahta geçecek olgunlukta bir oğul bırakmadı.

F. Kraliçe Atalya’nın Yönetime El Koyması (22:10 - 23:21)

22:10-12   Daha önce kocasını, şimdi de oğlunu kaybetmiş olan Atalya, kendi torunlarını öldürterek tahtı zorla ele geçirdi. Kraliyet ailesinde görülen bu katliamın ardındaki gözle görülmeyen güç, Şeytan’dı. Daha önce de denemiş olduğu ve daha sonra tekrar deneyeceği gibi, Mesih’in soyunu yok etmeye çalışıyordu. Ama Yaratılış 3:15’teki vaat, Rab İsa’nın geleceği soyun yok edilemeyeceğini garantiliyordu. Yehova, Yehoşavat’ın yüreğini yeğeni Yoaş’ı gizlemesi için yönlendirdi. Yoaş, altı yıl süreyle Yehoşavat’ın kocası kâhin Yehoyada tarafından bakılarak tapınakta gizlendi.

2.Krallar 8-11, bu olaylar hakkında daha çok ayrıntıya yer vererek, o tarihlerde İsrail’de gerçekleşen diğer olaylara da değinir.

23:1-7   Yehoyada, Yoaş uygun yaşa gelene kadar bekledi ve Atalya’nın tahtta oturmasına ses çıkarmadı. Ama yedinci yılda önderleri ve Levililer’i çağırarak Atalya’nın tahttan indirmeyi planladı. Bu haber tüm krallıkta yayıldı. Birçok kişi Yoaş’ı, babasının tahtına oturtma konusunda hemfikirdi. 6b. ayetteki, “Halk da Rab’bin buyruğunu yerine getirmeye özen gösterecek” sözlerinin anlamı, tapınağa girişi yasaklayan yasaya uyacak olmalarıdır (bk. 6a. ayet). Levililer’e ve önderlere atandıkları görevler bildirildi.  Bu önemli tarih için de Şabat Günü seçildi.

23:8-11   Yeni bölükler tapınağa gelirken, eski bölükler dağıtılmadı; böylece Yehoyada kuşku uyandırmadan çok sayıda adamı bir arada toplayabildi. Adamlar tapınakta bulunan Davut’un silahlarıyla kuşanmışlardı. Tüm hazırlıklar tamamlandığında, yedi yaşındaki Yoaş tapınaktan çıkartıldı ve tahta oturtuldu. Kendisine Musa’nın sözüyle uyumlu olarak Tanrı’nın Yasası’nın bir kopyası verildi (Yas.17:18-20). Bazıları, bu kopyanın Antlaşma Sandığı’nda bulunan Yasa’nın orijinal nüshası olduğunu düşünürler (Çık.25:21; 2Ta.5:10).

23:12-15   Kraliçe Atalya, tapınaktaki halkın çıkardığı coşkulu gürültünün nedenini anlamak için geldi ve uzun zamandan beri ölmüş olduğunu düşündüğü rakibine kraliyet tacının giydirilmiş olduğunu gördü. Paniğe kapılmasına yol açan, halkın bu çocuğun arkasında olduğunu fark etmesiydi. Hiç kimse onun hainlik suçlamalarını dinlemedi. Ne de olsa tahtı gasp eden Yoaş değil, kendisiydi. Yehoyada, Atalya’nın tapınağın dışında öldürülmesini buyurdu. Atalya At Kapısı’na götürüldü ve Yahuda’da yaptığı zulümler nedeniyle öldürüldü.

23:16-19   Atalya ortadan kaldırıldıktan sonra ülkedeki reform hızlandı. Yehoyada, Rab’bin halkı olmaları için kendisiyle halk ve kral arasında bir antlaşma yaptı. Bağlılıklarını göstermek için Baal’ın tapınağını yıktılar ve Baal’ın kâhini olan Mattan’ı öldürdüler. Yehoyada bir kâhin olarak tapınak ve Tanrı’ya tapınma konularında duyarlıydı. Yaptığı ilk işlerden biri, tapınak hizmetlerini Musa ve Davut’un kuralları uyarınca düzenlemek oldu. Levililer ve kâhinler görevlerine atandılar. Tapınağın kutsallığı artık hafife alınamayacaktı. Kapı nöbetçileri bundan böyle dinsel açıdan kirli kişileri tapınaktan uzak tutacaklardı. Yehoyada, reforma Rab’bin evinden başlaması gerektiğini biliyordu.

23:20,21   Yoaş kralın evine götürüldü. Halk, tahta bir kez daha Davut’un oğullarından biri geçmiş olduğu için minnettardı. Yoaş’ın yönetimi altında oldukları için mutluydular.

G. Kral Yoaş (24. Bölüm)

24:1-3   Yoaş kral olduğunda yalnızca yedi yaşındaydı ve kırk yıl egemenlik sürdü. Kâhin Yehoyada hayatta olduğu sürece Yoaş doğru olanı yaptı. Yoaş’ın her iki eşi de Kâhin Yehoyada tarafından seçilmişti.

24:4-14   Yoaş Levililer’e, tapınağı onarmak için gerekli olan tüm parayı İsrail halkından toplamayı hızlandırmalarını buyurdu. Levililer bu buyruğu yerine getirme konusunda ağır davrandıkları için Yehoyada sinirlendi ve tapınağın önüne özel bir sandık yerleştirildi. Halka, tapınak vergisini Rab’be getirmeleri buyruldu.22

Toplanan bu para daha sonra sandıktan alınarak Rab’bin Tapınağı’nı onaran ve sağlamlaştıran işçilere dağıtıldı.23

24:15-19   Yehoyada, uzun yıllar yaşadıktan sonra öldü. Kendisine kraliyet soyundan gelmeyen biri için alışılmamış bir saygı göstererek kralların yanına gömdüler. Ama Yehoyada öldükten sonra, Yoaş danışmak için putperestlere gitti ve krallığını mahvetti. Rab onu uyarmak için peygamberler gönderdi, ama Yahuda tövbe etmek yerine öndere başkaldırdı.

24:20-27   Zekeriya Tanrı’nın uyarılarını halka duyurdu. Kral ise Zekeri-ya’nın taşlanarak öldürülmesini istedi. Yoaş, Zekeriya’nın babası (ya da bü-yükbabası) Yehoyada’nın yaptığı iyiliği hatırlamadı.24 Rab, belki de Zekeri-ya’nın ölürken ettiği son duaya yanıt olarak Yahuda’yı yağmalamaları, gö-revlilerini ve önderlerini öldürmeleri için küçük bir Suriye ordusu gönderdi. Yoaş’a kötü öğütler verenler öldürüldü. Yoaş’ın kendisi de ağır yaralandı ve daha sonra kendi görevlileri tarafından öldürüldü. Kendisinden önceki Yeho-ram gibi, o da Yahuda krallarının mezarlığına gömülmedi.

Yoaş yaşamının son bölümünde Rab’bi terk ettiğinden, daha önce yaptıkları hiçbir işe yaramadı. Tapınağı onarmış ve eşyaları yenilemişti, ama tüm bunlar Aram (Suriye) Kralı Hazael’in işine yaradı. Tapınak hazineleri kendisinin eline geçti (2Kr.12:17,18). İyi başlamak önemlidir, ama iyi bitirmek daha da önemlidir. Elçi Yuhanna insanların, uzun yolda zayıflayıp güçten düşme eğilimlerini bildiğinden, şöyle uyarmaktadır: “Başardıklarınızı yitirmemek ve ödülünüzü eksiksiz almak için kendinize dikkat edin” (2Yu.8). 2.Krallar 12, Yoaş’ın yaşamı ve krallığı hakkında daha fazla ayrıntı verir. Bu konuyla ilgili yorumlara bakınız.

Ğ. Kral Amatsya (25. Bölüm)

25:1-10   Amatsya, tahtını sağlamlaştırdıktan ve yasaya göre babasının katillerini öldürttükten sonra, dikkatini dış ilişkilere verdi. Edomlular, Yehoram’ın krallığı sırasında Yahuda’ya karşı ayaklanmışlardı (21:10) ve şimdi belki de Amatsya onları egemenliği altına almak istiyordu. Bu nedenle para karşılığında İsrailli yiğit savaşçılar tuttu. Ancak bir Tanrı adamı tarafından uyarıldığı için İsrailliler’i geri gönderdi. Yabancı askerlere ödediği parayı kaybetmiş olmaktan dolayı kaygılansa da, Rab’bin ona daha fazlasını verebileceği konusunda güvence sağlayan peygamberin sözlerini kabul etti.

25:11-13   Amatsya ve adamları on bin Edomlu’yu (Seirli) öldürdüler. Sonra on bin Edomlu’yu uçurumdan aşağı atarak öldürmek üzere esir aldılar. Öldürülen son on bin kurban, büyük olasılıkla olağanüstü bir zalimlikle suçlanıyor olmalıydılar. Diğer bir olasılık da, Amatsya’nın o dönemde kabul gören bir savaş politikası uyguladığıdır. Amatsya’nın, Efrayim’deki evlerine gönderdiği ücretli askerler, öfkeyle Yahuda kentlerine saldırdılar. Üç bin kişiyi öldürdüler ve çok miktarda mal yağmaladılar.

25:14-21   Amatsya Edom’dan getirdiği putlara tapmaya başladığında bir peygamber, kendi halkını kurtaramayan ilahların ona yardım edebileceklerini düşündüğü için Amatsya’yı payladı. Amatsya ise tehditler savurarak peygamberin sözünü kesti. Belki de Amatsya, babası hakkında iyi şeyler söylemediği için

yaşamını yitiren Zekeriya’yla ilgili imada bulunmaktaydı (24:20-22). Peygamber, kralın sözlerini şöyle yanıtladı: “Tanrı’nın seni yok etmeye karar verdiğini biliyorum. Çünkü sen bu kötülüğü yaptın, öğüdüme de aldırış etmedin.” Amatsya Tanrı’nın öğüdünü dinlemedi ve kendi danışmanlarından öğüt istedi. Akılsızca davranarak peygamberin uyarılarına kulak asmadı ve İsrail Kralı Yoaş’la savaştı.

25:22-28   Yahuda bozguna uğradı, Amatsya aşağılandı ve gücünü yitirdi. Yeruşalim istila edildi ve tapınak yağmalandı. Amatsya’nın adamları birleşip ona karşı düzen kurdular. Bunun üzerine Amatsya Yeruşalim’den kaçtı. Lakiş Kenti’nde öldürüldükten sonra Yeruşalim’e geri getirilerek gömüldü.

H. Kral Uzziya (26. Bölüm)

26:1-5   Uzziya’nın başarısının nedeni bölümün başında açıklanmıştı. Uzzi-ya doğru olanı yapmış ve Tanrı’ya danışmıştı. Zekeriya (Peygamber Zekeri-ya’yla aynı kişi değildir) anlayışlı bir adamdı ve aynı zamanda Uzziya’nın da-nışmanıydı.

26:6-15   Uzziya’nın yaptığı her şey bereketlendi. Filistliler ve Ammonlu-lar’a karşı başarıyla savaştı, Yahuda’nın da savunmasını güçlendirdi. Seçkin bir ordu topladı ve bu orduyu donatmak için iyi bir silah deposu yaptı. Aynı zamanda kentler bina etti ve zirai gelişimi teşvik etti (10. ayet). “Gereçler” (15. ayet), okları ve büyük taşları fırlatmaya yarayan mancınıklardı.

26:16-23   Ama Uzziya gurura kapıldı ve Rab’bin önünde buhur yakmak için tapınağa girdi. Bu, yalnızca kâhinlerin yetkisinde olan bir eylemdi. Azarya ve Rab’bin yürekli seksen kâhini, kralın ardından tapınağa girdiler. Kâhinlerin paylamaları Uzziya’yı kızdırdı, ancak Uzziya hiçbir şey yapamadan Rab onu bir deri hastalığıyla cezalandırdı. Aceleyle, bir daha asla geri dönmeyeceği tapınaktan çıktı. O günden sonra tek başına bir cüzamlı olarak yaşadı. Krallığı, oğlu Yotam yönetti. Uzziya, cüzamlı olduğu için, kralların mezarlığına değil, kralların mezarlığına yakın bir yere gömüldü.

I. Kral Yotam (27. Bölüm)

27:1-4   Babası Uzziya gibi Yotam da barış içinde yaşadı, böylelikle başkentini ve çevredeki kentleri bina edip geliştirme fırsatı buldu. Uzziya, günahının dışında babasının yolundan yürüdü. Ancak yine de putperest tapınma yerleri yok edilmedi. Yotam kötülük yapmayı sürdüren halkına engel olmak için çok az şey yaptı.

27:5-9   Uzziya Ammonlular’a boyun eğdirmişti (26:8), ama belki de onun ölümünden cesaret alan Ammonlular haraç ödemediler. Yotam, Ammonlular’a karşı savaştı ve onları tekrar haraca bağladı. Yotam’ın gücünün nedeni, yaptığı her şeyde Rab’be saygı göstermesiydi. Yotam’ı Davut Kenti’nde gömdüler. Oğlu Ahaz kendisinden sonra Yahuda Kralı oldu.

İ. Kral Ahaz (28. Bölüm)

28:1-4   Ahaz hakkındaki öykünün tamamını öğrenmek için, 2.Krallar 16 ve Yeşaya 7. bölümler25 okunmalıdır. Yahuda’nın o güne kadar tanıdığı en kötü kraldı. Yeruşalim’de on altı yıl krallık yaptı.

Ahaz kral olduktan sonra putperestliğe saplanmak için hiç zaman kaybetmedi. Davut yerine, İsrailliler’in kötü krallarını örnek aldı. Ahaz iğrenç törelere uyarak çocukları ateşte kurban eden iğrenç uygulamayı canlandırdı. Kurbanlar, Yeruşalim dışındaki Ben-Hinnom Vadisi’nde yakılırdı. Bu tören, Molek’e tapınanların Süleyman’ın zamanından beri durdurulmuş olan putperest tapınmalarıydı (1Kr.11:7), ama şimdi putperestliğin ve iğrençliklerin her çeşidi büyük rağbet görerek uygulanmaktaydı.

28:5-8   Rab, bu kötülükler nedeniyle Yahuda’ya karşı düşmanlar gönderdi. Yeşaya bize, Aram Kralı Resin ve İsrail Kralı Pekah’ın Yeruşalim’e karşı birleştiklerini anlatır. Başkenti yıkamadılar, ama Yahuda’da büyük zarar verdiler. İsrailliler yüz yirmi bin kişiyi bir günde öldürdüler ve iki yüz bin kişiyi de esir alarak beraberlerinde götürdüler. Bu olayda birçok soylu öldürüldü. Ahaz, Resin ve Pekah tarafından tehdit edildiğinde, Tanrı lütfederek Ahaz aracılığıyla İsrail’de bir bakireden doğacak olan İmmanuel’le ilgili vaadini bildirdi (Yşa.7:14).

28:9-15   İsrailliler, Yahudalı kardeşlerini köleleri yapmaya niyetlendiler. Bu, Musa’nın Yasası’nda yasaklanmıştı. Rab kendilerini uyarmak için bir peygamber gönderdi, çünkü Rab’bin kızgın öfkesi üzerlerindeydi. İsrail’in Tanrı yargısının bir aracı olduğu doğruydu, ama zalimlikleri haksızlıktı. Efrayim’in bazı önderleri, Peygamber Odet’in uyarılarını dinleyecek sağduyuyu gösterdiler ve esirleri yağmalanmış giysilerle giydirip onlara yiyecekler vererek özgür bıraktılar. Esirler ülkelerine geri döndüler.

28:16-27   Aynı zamanda Kral Ahaz da babasının yönetimi altına aldığı Edomlular ve Filistliler tarafından rahatsız edilmekteydi. Ahaz, tehlikenin sıkıntısıyla Rab’be dönmek yerine Asur Kralı Tiglat-Pileser’den yardım istedi. Tapınağın ve kral sarayının altınıyla Asurlular’a ücret ödedi. Asur Kralı Edom’a saldırdı ve Resin’i Şam’da öldürdü (2Kr.16:9). Ahaz, Tiglat-Pileser’le görüşmek için Şam’a gittiğinde, Edom ilahlarına bağlandı (2Kr.16:8-10). Ahaz’ın Asur Kralı’yla birleşmesi, Asur kendisini kandırdığı ve ağır haraca bağladığı için çok pahalıya mal oldu. Edom ilahlarına bağlanmasının sonucu ise öldürücü oldu, çünkü bu sapkınlığı Rab’bi çok öfkelendirdi. Kral Ahaz, Ya-huda’da putperestliği öylesine güçlendirdi ki, iyi bir kral olan oğlu Hizkiya bile putperestliğin kökünü kazıyamadı. Ahaz öldüğünde kralların mezarına gö-mülmedi.26 26:19. ayette, Ahaz’dan İsrail Kralı olarak söz edilir. Bazen Ya-huda krallarına bu ad verilirdi (bk. 2Ta.21:2).

J. Kral Hizkiya (29-32. Bölümler)

29:1-11   Kutsal Kitap Hizkiya’nın krallığına ilişkin çeşitli bölümler içerir. Kendisine, 2.Krallar’da (18-20) üç bölüm, Yeşaya Kitabı’nda (36-39) dört bölüm ve 2.Tarihler’de dört bölüm ayrılmıştır. 2.Tarihler, öncelikle Tanrı’yla ilgili işler konusunda yaptıklarından, 2.Krallar ise daha çok politik ve dış ilişkilerdeki başarılarından söz eder. Her iki kitap da onun göze çarpan karakterini ve Rab’be olan bağlılığını dile getirmektedir. Hizkiya, reformlarına din önderiyle başladı. Kâhinler ve Levililer’i çağırarak, onlara kendilerini ve tapınağı kutsamalarını buyurdu. Çünkü babalarının sadakatsizliği nedeniyle, Rab’bin gazabı ülkenin üzerindeydi. Birçok kişi öldürülmüş ya da esir edilmişti. Kral, Tanrı’yla doğru bir ilişki içinde olmak istiyordu. Aynı şeyi kâhinler ve Levililer’in de istemesi için ısrar etti.

29:12-24   12-14. ayetlerde adları verilen Levililer, kralın buyruğuna uymaları için kardeşlerini yönlendirdiler. Tapınağın avlularını sekiz gün (18. ayet), tapınağın kendisini de yine sekiz gün (17. ayet) boyunca temizlediler. Tapınak kaplarını tapınak hizmeti için düzenlediler. Sonra kral Hizkiya’ya söylediği her şeyin yerine getirildiğini bildirdiler. Hizkiya krallık adına bir günah sunusu sundu. Günah ve yakmalık sunuların kanı, sunağı temizlemek için kullanıldı.

29:25-36   Kâhinler ve Levililer, Davut’un zamanında belirtilen biçimde geleneksel yerlerini aldılar ve yakmalık sunular sunulurken çalgılar eşliğinde ezgiler okudular. Tapınakta bulunanların tümü Levililer’le birlikte tapınarak yere eğildiler ve Rab’bin yolundan sapmış kişiler, yakmalık ve şükran sunuları getirdiler. Gönülden verilen bu armağanlar o kadar çoktu ki, Levililer hayvanları kesmek için kâhinlere yardım etmek zorunda kaldılar. Çünkü yeterli sayıda kâhin kendisini kutsamamıştı. Halk uyanışın çabukluğu nedeniyle sevindi; uyanış Yahuda için daha iyi bir gelecek vaat eden umudun ışığı olmuştu. Ama bu, Hizkiya’nın reformlarının yalnızca başlangıcıydı.

30:1-5   30. bölüm Hizkiya’nın, krallığın bölünmesinden bu yana böylesine görkemli biçimde kutlanmamış olan Fısıh Bayramı’nı yeniden eski konumuna kavuşturmasıyla ilgilidir (2Ta.8:13).

Kral, birinci ayda tapınağı temizledi ve hizmetlerini yeniden düzenledi. İkinci ayda, Fısıh ve Mayasız Ekmek bayramlarını kutlamak için hazırlık yaptı. Çölde Sayım 9:10’a göre Fısıh, eğer ölüye dokunduğu için kirli sayılan ya da uzak bir yolculukta bulunan birileri varsa, ikinci ayda kutlanabilirdi. Hizkiya’nın durumunda, kurala uygun olan birinci ayda kutlama yapmak mümkün değildi, çünkü yeterli sayıda kâhin kendisini kutsamamıştı (3. ayet). Bu ulusal bir şenlik olduğundan, tüm ulus çağrılmalıydı. Bu nedenle tüm Yahuda ve İsrail’e, halkı Yeruşalim’e çağırmak üzere ulaklar gönderildi. İsrail o tarihlerde bir Asur iliydi ve halkın büyük bir kısmı sürgündeydi. Yine de Hizkiya sağ kalan İsrailliler’i, Asurlular’ın karşı koymasıyla karşılaşmadan kutlamaya çağırabildi.

30:6-12   İsrailliler’in çoğu, Rab’be geri dönmelerini öğütleyen ulaklarla alay ettiler. Ama sağ kalanların küçük bir bölümü tövbe etti ve Hizkiya’nın krallığının ilk yılında (İ.Ö. 716-715) Fısıh’ı kutlamak üzere Yeruşalim’e geldi (2Ta.29:3).

30:13-15   Halkın isteği kâhinleri ve Levililer’i utandırdı, görevlerini yerine getirme konusunu ciddiye aldılar. Kent putperestlik pisliğinden temizlendi

ve Yeruşalim’deki tüm buhur sunakları Kidron Vadisi’ne atıldı.

30:16-27   Levililer, arınmamış olanlara yardım ettiler ve Hizkiya Rab’bin, Kutsal Yer’in kuralları uyarınca arınmamış olsalar bile, Rab’be yönelmeye yürekten kararlı olanları kabul etmesini istedi. Rab, Hizkiya’nın duasını kabul etti. Mayasız Ekmek Bayramı herkes için öylesine sevinçli geçti ki, bayramı yedi gün daha kutlamaya karar verdiler. Kral ve önderler uzatılan bu bayram için hayvanlar sağladılar. Yeruşalim’de büyük coşku oldu. Tüm topluluk bereketlendi. Her şey İsrail’in altın yıllarında olduğu gibiydi ve Rab’bin kâhinlerinin duaları bir kez daha gökyüzünde işitilmişti.

31:1   31. bölümün ilk ayeti, bir önceki bölümün son ayetiyle bağlantılıdır. İsrailliler Yeruşalim’den ayrıldıklarında Yahuda, Benyamin, Efrayim ve Ma-naşşe’deki putları ve dikilitaşları tamamen yok ettiler. Sonra da evlerine dön-düler.

31:2-10   Hizkiya, kâhinleri ve Levililer’i saygın görevlerine atadı ve ondalıklar aracılığıyla desteklenmelerini sağladı. Halk öylesine cömert davrandı ki, yemek yendikten sonra birçok yiyecek arttı.

31:11-19   Tapınakta artan yiyecekleri depolamak için özel odaların hazırlanması gerekti. Yetenekli kişiler depo gözetmenleri olarak atandılar. Bu kişilerin adları, Tanrı’nın kendi amacına hizmet eden her bireye ne kadar önem verdiğini göstermek için listelenmiştir.

Yeni Antlaşma’da ondalık ilkesi yer almaz (Kazancın onda birinin verilmesi). Öğretilen, düzenli ve orantılı olarak vermektir.

31:20,21   31. bölüm, Hizkiya hakkındaki bir yorumla son bulur. Tanrı için üstlendiği tüm görevleri bütün yüreğiyle yerine getirdi. Başarılı olmasına şaşırmamak gerekir!

32:1-8   Asurlular kuzey oymaklarını esir aldıktan sonra (2Kr.17), şimdi de Yahuda’yı esir almakla tehdit ettiler. Daha önceleri Sanherib’e haraç ödemiş olan Hizkiya’ya (2Kr.18:13-16), krallığını teslim etmesi için Asurlular baskı yapmaktaydı.

Sanherib Yahuda’yı kuşattığında, Hizkiya kentin dışındaki su yolunu kesmiş, Yeruşalim’in duvarını yeniden bina edip onarmış, silahlar ve görevliler sağlamış, Asur ordusundan korkmak yerine, halkı Rab’be güvenmeleri için teşvik ederek karşılık vermişti. G. Campbell Morgan bu konuda şunları yazar:

Tanrı’nın, kulunun sadakatine krallığı güçlü bir düşmanın istila etmesiyle yanıt vermesi garip karşılanabilir. Öykü burada kaydedilenden daha fazla ayrıntıyı gerektirmektedir. Bu ayrıntılar, 2.Krallar 18:7-16’da bulunabilir. Bu bölümde Hizkiya’nın, babası Ahaz’ın taşımaya razı olduğu Asur boyunduruğunu savurup attığını görürüz. Sanherib, Yahuda’yı istila etti. Hizkiya da bir zayıflık anında Sanherib’e ağır bir haraç ödedi ve onu rüşvetle satın almak amacıyla egemenliğine tekrar boyun eğdi. Sonuç hemen istediği gibi olmadı, çünkü Sanherib şimdi koşulsuz bir teslimiyet beklemekteydi. Kendi kararsızlığından kaynaklanan bu kriz anında, Hizkiya’nın imanı ve cesareti yenilendi. Düşmanı engellemek için hemen su yolunun akışını kesti, surları güçlendirdi, ordusunu silah altına aldı ve halkına güven verdi. “Bizimle birlikte Olan, Sanherib’le olandan daha güçlüdür.”27

32:9-19   Asur Kralı Lakiş’i kuşattığında, Rab’bin fethettiği diğer ilahlardan daha güçlü olmadığını söyleyerek Hizkiya ve halkla alay etti. Bilgece davranışın Hizkiya’yı dinlemek değil, teslim olmak olduğunu söyledi. 12. ayet, Hizkiya’nın yaptığı yenilemeleri Asurlular’ın bile işittiklerini gösterir. Ama Sanherib iki şeyi hesaba katmamıştı: Halkın Kral Hizkiya’ya olan bağlılığı ve Rab’bin gücü.

32:2-23   Sanherib Rab’le alay ettikten sonra, Hizkiya ve Yeşaya kendilerini duaya verdiler. Sonra Rab bir melek göndererek Asur ordusunu yok etti. Sanherib utanç içinde geri döndü ve daha sonra ilahının tapınağında kendi oğulları tarafından öldürüldü.

32:24-26   Hizkiya’nın hastalanması ve iyileşmesi büyük olasılıkla Sanhe-rib’in kuşatmasından önceydi. Hastalandığında Rab’bi çağırdı ve yaşamının uzatılacağına ilişkin söz aldı. Bu söz, batmakta olan güneşin gölgesinin on basamak kısalmasıyla görünen bir belirtiyle onaylandı. Bu merhamete uygun karşılık vermediği için Rab ona kızdı, ama Hizkiya kendini alçalttığında Ya-huda halkı, Hizkiya ölene kadar cezalandırılmadı.

32:27-30   Hizkiya’nın zenginliğinden ve saygınlığından, bir havuz ve tünel yaparak Kidron Vadisi’ndeki bir kaynağın suyunu kente nasıl getirdiğinden, özel olarak söz edilir (Bu su kanalı hakkında ayrıntılı bilgi için 2.Krallar 20:20’ye bakınız).

32:31   Babil’den, Tanrı’nın Hizkiya’ya verdiği göksel belirtiyi duyup merak eden elçiler geldiler. Bu konu özellikle ilgilerini çekmişti, çünkü güneşe ve yıldızlara tapmaktaydılar. Kral onlara hazinelerini göstermekle akılsızca davrandı, çünkü elçilerin bu hazinelere sahip olma arzuları kışkırtılmış oldu. Bu arzuları çok yakında gerçekleşecekti.

32:32,33   Hizkiya’nın yaptığı öbür işler Yeşaya Kitabı’nda yazılıdır. Hizkiya öldüğünde, Davutoğulları’nın mezarlarının üst kesimine gömüldü ve halkı onu saygıyla andı. Yerine oğlu Manaşşe kral oldu.

K. Kral Manaşşe (33:1-20)

33:1-11   Babası Rab’be adanmış biri olmasına rağmen, Manaşşe Yahuda’nın en kötü kralı oldu. Elli beş yıl süren krallığı aynı zamanda en uzun krallıktı. Manaşşe’nin günahlarının listesi çok uzundur. Tanrı’nın kentini ve tapınağını putlarıyla kirletti ve Ben-Hinnom Vadisi’nde Molek’e, çocukların ateşte yakı-larak kurban edilmesi uygulamasını canlandırdı. Manaşşe uslanmaz bir katildi. Tarihçi Josephus, Manaşşe’nin her gün idam uygulamaları buyurduğunu bil-dirmektedir. Peygamber Yeşaya’yı testereyle ikiye biçerek öldürdüğü söylenir (İbr.11:37’deki, “Testereyle biçildiler” ifadesi, bu söylentiyle ilgili olabilir). Manaşşe, Rab’bi dinlemeyi ve kötülüğünden dönmeyi reddettiğinde, Rab Asur Kralı’nı, Manaşşe’yi Asur kontrolü altındaki Babil’e götürmesi için hare-kete geçirdi.

33:12-20   Manaşşe’nin tövbesinden yalnızca 2.Tarihler Kitabı söz eder (18. ayetteki referans, Kutsal Kitap’taki Krallar Kitapları’ndan değil, artık bulunmayan dünyasal bir tarih kitabından alınmıştır). Manaşşe, yıllarca her türlü iğrenç puta hizmet ettikten sonra, Rab’bin Tanrı olduğunu öğrendi ve tövbe etti. Halkı Rab’be sadık kalma konusunda yönlendirmek ve temizlemek için elinden geleni yaptı. 17. ayette halk, sözü edilen tapınma yerlerini Yeruşalim dışında yalnız Tanrıları Rab’be sunu sunmak için kullanıyordu. Yasaya göre bu yasaklanmıştı, ama uygulama buna rağmen sürüyordu.

L. Kral Amon (33:21-25)

Manaşşe’nin ölümünden sonra, oğlu Amon babasının reformları yerine günahlarını izledi. Genç kral Amon, kendi evinde kendi hizmetkârları tarafından öldürülünceye kadar, yalnızca iki yıl egemenlik sürdü. Ülke halkı Amon’a düzen kuranların hepsini öldürdü. Yerine, oğlu Yoşiya’yı kral yaptı.

M. Kral Yoşiya (34, 35. Bölümler)

34:1-7   Manaşşe’nin kentten uzaklaştırdığı putperest sunaklar (33:15), Amon ve halkı tarafından geri getirilmişti. Krallığının sekizinci yılında genç kral Yoşiya, babası Davut’un Tanrısı’nı aramaya başladı. Dört yıl sonra Yeruşalim’i putlardan arındırmak için harekete geçti. Yoşiya geçmişteki hatanın tekrarlanmaması için putperestlikle ilgili her şeyi yıktı ve putları parçalayıp ezerek toz haline getirdi. İsrail’in her yanındaki buhur sunaklarını paramparça etti.

34:8-18   Kendisinden önceki büyük reformcular gibi, o da çok geçmeden dikkatini tapınağın onarılmasına verdi. Yasa Kitabı’nın bir nüshası kralın önünde okundu. Gerçek imanın büyük ya da küçük her uyanışı, Tanrı sözündeki öğretişin yeniden keşfedilmesiyle başlar. 16’ıncı yüzyıldaki büyük reform da buna dahildir.

34:19-28   Yoşiya, Yasa Kitabı’ndaki uyarıları ciddiye aldı ve Tanrı’nın mer-hameti için hâlâ bir fırsat olup olmadığını anlamaları için Hilkiya’yı ve adam-larını kadın peygamber Hulda’ya gönderdi. Hulda’nın sözleri Tanrı’nın gaza-bının gelmek üzere olduğunu onaylıyordu. Ancak Yoşiya, yüreği yumuşadı-ğından kendisini alçalttı. Rab’bin sözüne inandığı için, Yahuda’nın üzerine gelecek büyük felaketi görmeyecekti.

34:29-32   Yoşiya yargının kaçınılmaz olduğunu biliyordu, ama yine de halkı topladı ve Rab’le bir antlaşma yaptılar. Ne kadar kötü bir durumda bulunduklarını görmeleri ve derin bir tövbeye duydukları ihtiyacı anlamaları için Rab’bin sözünü halkın önüne koydu.

34:33   Güçlü önderliği sayesinde, yaşamı boyunca halkın Rab’be bağlı kalmasını sağlayabildi. 33. ayetin içeriği, 2.Krallar 23:4-20’de ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Yoşiya’nın, yasanın bulunuşunun ardından yaptığı reform ve halka antlaşmaya bağlı kalacağına ant içirmesi, krallığındaki ilk başarılarından çok daha üstündü.

35:1-6   Kendisinden önceki Kral Hizkiya gibi, Yoşiya da kâhinleri ve Levililer’i atandıkları hizmeti yerine getirmeleri için teşvik etti. Rab’bin San-

Bereketli Esdraelon Vadisi’nin eski Megiddo Kenti’nden görünüşü.

(Fotoğraf: Howard Vos)

dığı’nı tapınağa koymalı, bölüklerine göre hazırlanmalı, takımlar halinde Kutsal Yer’de durmalı, kendilerini kutsamalı ve Fısıh Bayramı’nı kutlamaya hazırlanmalıydılar. Kutsal sandığın tapınaktan neden uzaklaştırıldığı ve şimdi neden tekrar geri getirildiğine ilişkin değişik düşünceler bulunur. Kâhinler sandığı bir yerden bir yere götürürken kirletilmesine engel olmak için omuzlarında taşımış olabilirler. Manaşşe ya da diğer bazı putperest krallar, belki de sandığın tapınaktan çıkartılmasını buyurmuşlardı. Yoşiya, tapınak onarılırken sandığı başka bir yere göndermiş de olabilir.

35:7-19   Ülke, Asurlular yüzünden zayıf düştüğünden, Yoşiya halka kutlama için kendi sürüsünden hayvan bağışladı. Diğer önderler ve kâhinler de ellerinden gelen bağışta bulundular. Fısıh ve Mayasız Ekmek için Musa’nın yasasınca buyrulan her şey yerine getirildi. Övgü şarkıları ortasında kral ve halk Samuel’in döneminden bu yana en unutulmaz Fısıh’ı kutladılar. Kutlama en geniş ya da en özenilmiş olanı değildi, ama belki de tapınmadaki kalite nedeniyle Rab’bi en çok hoşnut edeniydi. Bu Fısıh, büyük tapınak onarımıyla aynı yılda gerçekleşti (19. ayet, 34:8).

35:20-24   Yoşiya’nın bundan sonraki on üç yıllık krallık döneminden söz edilmemiştir. Otuz dokuz yaşına geldiğinde, Mısır Kralı Neko’ya karşı savaşmak için yola çıktı. Mısır ordusu da Asurlular’la birlikte Babilliler’e karşı savaşmak için yoldaydı (2Kr.23:29). Yoşiya, Neko’nun eylemlerinin ardında Tanrı’nın eli olduğunu düşünemedi ve firavunun sözlerinin gerçek olup olmadığını anlamak için Rab’be sormadı. Kılık değiştirmesine rağmen Yoşiya savaşta öldürüldü.28 Halkı onun için derin bir yas tuttu ve Tanrı’nın sözüne inananlar, Yoşiya’nın ölümünden sonra Tanrı gazabının yakın olduğunu bilerek beklediler (34:22-28).

John Whitcomb bu olayları şöyle yorumlar:

Burada, Eski Antlaşma tarihindeki en garip olayla karşılaşırız. Mısır’ın putperest kralı 2.Neko Yoşiya’ya: “Tanrı ivedi davranmamı buyurdu” dedi. Eğer Yoşiya Tanrı’nın planına karşı gelirse, Tanrı onu yok edecekti (2Ta.35:21). Eğer Tarihler Kitapları’nın yazarı, Tanrı’nın Neko aracılığıyla söylediği sözlere Yoşiya’nın aldırış etmediğini açıklamasaydı, böyle bir ifadenin propaganda olduğunu aklımızdan hemen silebilirdik. Bunun da ötesinde, Neko’nun söylediklerine inanmak gerekiyordu. Çünkü Yoşiya öldürüldü. Bunun anlamı nedir? Yoşiya itaatsizlik ettiği için kurtuluşunu kaybetmiş midir? Hayır, çünkü Hulda onun esenlik içinde öleceğini söylemişti (2Ta.34:28). Firavun Neko, Rab’bin bir peygamberi miydi? Hayır, çünkü Tanrı değişik zamanlarda putperest krallara yüreklerini değiştirmeleri gerekmeksizin konuşmuştu (bk. Yar.12:17-20; 20:3-7). Tanrı’nın, Babil-liler’in Yahuda’yı ele geçirip yola getirecekleri hakkında yaptığı uyarının yerine gelmesi için, Tanrı’nın Mısır ordusunu Fırat’a yönlendirdiği sonucuna vara-biliriz. Böylelikle Asur ordusu gibi Nebukadnessar da Yahuda’yı yıkabilecekti (bk. Yer.25:8-11).29

35:25-27   Yoşiya’nın ölümünün ardından Yeremya, Yoşiya için ağıt yazdı. Ozanlar sürgün sonrasında bile onu andılar. Ağıtlar Kitabı’nda Yoşiya anılır. Rab’bin yasasına uygun olarak yaşadı ve bağlılığı Rab’bin sözünde sonsuza kadar kaydedildi. Yeremya 22:16’da şunları okuruz: “Ezilenin, yoksulun davasını savundu, onun için de işleri iyi gitti. Beni tanımak bu değil midir?” Yoşiya yaşamı aracılığıyla Tanrı’yı tanıdığını kanıtladı. Çok erken yaşlarda Rab’bi aramaya başladı (34: 3) ve bunun sonucunda gelen ışığa özenle itaat etti. “Ne ondan önce, ne de sonra onun gibi candan ve yürekten var gücüyle RAB’be yönelen ve Musa’nın yasasına uyan bir kral çıktı” (2Kr.23:25).

N. Kral Yehoahaz (36:1-3)

Yahuda’nın esir alınması aşama aşama gerçekleşti. İ.Ö. 605’te Nebukadnes-sar Yeruşalim’e girdi. Yehoyakim’i bir köle kral yaptı ve aralarında Daniel’in de bulunduğu esirleri Babil’e götürdü (2Kr.24:1). İ.Ö. 597’de Nebukadnessar Yeruşalim’i tekrar alarak Yehoyakim’i sınır dışı etti ve içlerinde Hezekiel’in de bulunduğu bazı kişileri daha esir aldı (2Kr.24:10). Sonunda İ.Ö. 586’da Nebu-kadnessar tapınağı yıktı ve yoksulların dışında herkesi yanında götürdü (2Kr. 25:1-10).

Yehoahaz yalnızca üç ay krallık yaptı, sonra Mısır Kralı tarafından tahttan indirildi ve ağır haraç ödemeye zorlandı. Yehoahaz kötü bir adamdı ve babası Yoşiya’ya hiç benzemiyordu (2Kr.23:31-34). Daha sonra öldüğü Mısır’a götürüldü.

O. Kral Yehoyakim (36:4-8)

Yehoyakim olarak da anılan Elyakim, Yehoahaz’ın büyük kardeşiydi. Neko tarafından tahta geçirildi. On bir yıllık krallığı kötülükle doluydu ve bu krallığa Nebukadnessar son verdi. İ.Ö. 605’te Nebukadnessar tapınağı yağmaladı ve Yehoyakim’i Babil’e götürmek istedi, ama başaramadı. Tarihler Kitapları’nda bu gerçek yazılı olmasa da biz onun, Yeremya’nın önceden bildirdiği gibi, Yeruşalim’de alçakça öldürüldüğünü biliyoruz (Yer.22:19; 36:30).

Ö. Kral Yehoyakin (36:9, 10)

Yehoyakin kral olduğunda on sekiz yaşındaydı.30 Yeruşalim’de yalnızca üç ay on gün krallık yaptı. Yehoyakin, Yeruşalim’den umudunu kesti ve yaşamının diğer otuz yedi yılını Babil’deki bir cezaevinde geçirdi. Nebukadnes-sar’ın ölümünden sonra özgür bırakıldı ve saygın bir konuma getirildi (2Kr. 25:27-30).

P. Kral Sidkiya (36:11-19)

Diğer adı Mattanya olan Sidkiya,Yoşiya’nın oğullarından biriydi. Yehoyakin Babilliler’e sadık kalmadığından, Babilliler Sidkiya’yı tahta geçirdiler. Sidkiya Rab’bin gözünde kötü olanı yaptı ve Peygamber Yeremya’nın önünde ken-dini alçaltmayı reddetti. Nebukadnessar’a verdiği sözü yerine getirmedi ve başkaldırdı. Yeruşalim on sekiz ay süren korkunç bir kuşatmaya maruz kaldı. Babilliler İ.Ö. 586’da kenti aldıklarında, kenti ve tapınağı yıktılar. Sonra yoksulların dışında herkesi sürgüne götürdüler.

IV. BABİL SÜRGÜNÜ (36:20, 21)

Yahudi halkı 490 yıl boyunca Şabat Yılı’nı kutlamayı reddetmişti. Bu nedenle ülkeleri yetmiş yıl boyunca Şabat’ı tutmak zorunda bırakılacaktı. Yetmiş yıllık sürgünün farklı biçimlerde hesap edilmesi için Ezra Kitabı’nın giriş kısmına bakınız.

V. KOREŞ’İN BUYRUĞU (36:22-23)

Yahuda halkı sürgündeyken Babil, Persler tarafından fethedildi. Esaret başladıktan 70 yıl sonra Pers Kralı Koreş, Yahudiler’in ülkelerine geri dönmelerine izin veren bir duyuruda bulundu.

Eski Antlaşma kitaplarının İbranice düzeninde, Tarihler Kitapları’nın sonda bulunması dikkat çekicidir. Kitap bir lanetle (Mal.4:6) değil, şu olumlu ve teşvik edici notla son bulur:

“Pers Kralı Koreş şöyle diyor: ‘Göklerin Tanrısı Rab yeryüzünün bütün krallıklarını bana verdi. Beni Yahuda’daki Yeruşalim Kenti’nde kendisi için bir tapınak yapmakla görevlendirdi. Aranızda O’nun halkından kim varsa oraya gitsin. Tanrısı RAB onunla olsun!’”

DİPNOTLAR

1 (2:3-10) Süleyman Hiram’a ne kadar ödemişti? 1.Krallar 5:11 ve 2.Tarihler 2:10 farklı miktarlar bildirirler. 1.Krallar, Hiram’ın ev halkına verilen kişisel bir armağandan, 10. ayet ise, Süleyman için ağaç kesen Hiram’ın işçilerine verilen yiyeceklerden söz eder.

2 (2:11-16) Huram-Avi’nin annesi kimdi? 2.Tarihler 2:14’e göre, Dan oymağından, 1.Krallar’a göre ise Naftali oymağından bir duldu. Yanıt, annesinin ilk kocasının Naftali oymağından gelen bir Danlı olduğudur; bu nedenle annesinin Naftali oymağından bir dul olduğunu söyleyebiliriz. İkinci kocası Surlu bir adamdı.

3 (2:17,18) Tapınak projesinde çalışan kaç gözetmen vardı? Üç bin altı yüz mü (2:18), yoksa üç bin üç yüz mü? (1Kr.5:16). Bu sorunun çözümünde dikkate alınması gereken iki bölüm daha bulunur. 2.Tarihler 8:10, Süleyman’ın işi yöneten iki yüz elli görevlisinin olduğunu yazar. Bu sayıya üç bin altı yüz gözetmeni de (2:18) eklersek, çıkan sayı üç bin sekiz yüz ellidir. 1.Krallar 9:23, Süleyman’ın görevli sayısını beş yüz elli olarak verir. Bu sayıyı 1.Krallar 5:16’da sözü edilen üç bin üç yüz gözetmene eklersek, üç bin sekiz yüz elli rakamını elde ederiz. Bu nedenle tüm görevli ve gözetmen sayısının toplamı, her iki kitapta da aynıdır; yalnızca farklı biçimde sayılmıştır. “Görevliler” ifadesi, askeri ya da politik personeli, “gözetmenler” ifadesi ise, endüstri personelini belirtir (Yöneticiler ya da ustabaşılar).

4 (3:1-4) Eyvan, yüz yirmi arşın mı (yaklaşık 54 m. 3:4]), yoksa 30 arşın (yaklaşık 13.5 m. 1Kr.6: 2]) yüksekliğinde miydi? Bazıları bunun bir kopya hatası olduğunu söylerler. Josephus ve diğerleri, gerçek yüksekliğin yüz yirmi arşın (yaklaşık 54 m.) olduğunu iddia ederler. Matthew Poole, yüz yirmi arşının ufak bir kuleyi belirttiğini düşünür.

5 (3:14-17) Tapınağın önündeki sütunlar otuz beşer arşın mı (yaklaşık 15,8 m.), yoksa on sekiz arşın (yaklaşık 8,1 m. 1Kr.7:15; Yer.52:21]) yüksekliğindeydi? 1.Krallar’ın özellikle bir sütunun yüksekliğine, 15. ayetin dipnotunun ise sütunların otuz beş arşın uzunluğunda (iki sütunun birlikte uzunluğu) olduğuna işaret ettiğine dikkat edin. Başka bir deyişle, otuz beş arşın büyük olasılıkla önce bir parça olarak dökümü yapılmış ve sonra ikiye kesilmiş sütunların toplam uzunluğuydu. Bu, sütunların her birinin yaklaşık on sekiz arşın olduğunu gösterir.

6 (4:1-22) 4:2’de yuvarlak havuz için verilen ölçüler, bazen Kutsal Kitap’ın hata içerdiğini göstermek için kullanılır. Eğer çap on arşınsa, (yaklaşık 4.5 m.), daire çevresi 180 x pi sayısı (II = 3,14) ya da otuz arşın yerine 14,3 m. olurdu. Yuvarlak havuzun, bir el enindeki ölçü (yaklaşık 10 cm.) kalınlığında olduğu düşünüldüğünde sorun çözülür. 2. ayet, dış çapı ve iç daire çevresini verir. İç açı, 4,5 m. eksi 20 cm. ya da 4,3 m. olurdu. 172 x pi sayısı (3,14), metindeki otuz arşına eşit en yakın olan 13,7 m. sonucunu verir. Havuz ne kadar su alıyordu? İki bin bat mı (yaklaşık 44.000 litre 2Kr.7:26]), yoksa üç bin bat mı? (66.000 litre 4:5]). Yanıt, her iki rakamın da doğru olduğudur. İki bin bat, büyük olasılıkla havuzun aldığı normal su miktarıydı, ama ağzına kadar doldurulduğunda kapasitesi üç bin battı.

7 (7:11-16) J. Barton Payne, “2. Chronicles” The Wycliffe Bible Commentary, s.397.

8 (8:7-10) Süleyman’ın yönetiminde kaç görevli bulunuyordu? İki yüz elli mi (8:10), yoksa beş yüz elli mi? (1Kr.9:23). 2.Tarihler 2:17,18’in dipnotlarına bakınız.

9 (8:17,18) Süleyman, Ofir’den (8:18) dört yüz elli talant altın mı, yoksa dört yüz yirmi talant altın mı (1Kr.9:28) almıştı? İbranice’deki 2 ve 5 rakamları, ileriki tarihlerde yazıcılık görevi yapanlar tarafından kolaylıkla karıştırılmaktaydı. Bazıları, otuz talantlık farkın yolculuğun masraflarını ödemek için kullanıldığını düşünürler.

10 (9:13-28) Tarşiş adı, metallerin arıtılmasıyla ilgili alanlarda cinsleri belirten bir anlamda kullanılır. Eski Antlaşma’da bu ad, zengin maden yataklarına sahip uzak bir ülke için kullanılmıştır. “Araştırmacıların çoğu, bu adı gümüş ve kurşunu bol bir İspanya kentinin adı olan Tartessus ile özdeşleştirirler.” (The Revell Bible Dictionary, s.1136). “Tarşiş gemileri”, arıtılmış metalleri taşıyan büyük deniz taşıtlarını da belirtiyor olabilir. Bu teknelerin İspanya’yla ticaret yapmak amacıyla kullanılıyor olmaları da gerekli değildir.

11 (9:13-28) Süleyman’ın, atları için dört bin mi (25. ayet), yoksa kırk bin mi ahırı vardı? (1Kr.4:26). Kutsal Kitap’ın İngilizce NASB çevirisi, 1.Krallar 4:26’nın, rakamı eski bir elyazmasına göre dört bin olarak kaydettiğine işaret eder. Yalnızca on iki bin at binicisi olduğundan, 1.Krallar’daki yüksek rakam bir yazıcı hatası olabilir.

12 (10:12-19) George Williams, The Student’s Commentary on the Holy Scriptures, s.246.

13 (12:9-12) Kutsal Kitap araştırmacıları, altının tanrılığı, tuncun ise yargıyı simgelediğini kabul ederler.

14 (13:1-3) Aviya’nın annesi Mikaya, Uriel’in kızıydı (13:2). Ama 2.Tarihler 11:20, onun Avşalom’un kızı Maaka olduğunu söyler. Yahudi tarihçi, Flavius Josephus, bize Uriel’in Avşalom’un damadı ve Mikaya ya da Maaka’nın (aynı kişinin adları) babası olduğunu söyler. Bu durumda Mikaya, Uriel’in kızı, Avşalom’un torunu olur (İbranice’de kızı sözcüğü, kız torunu anlamına da gelebilir).

15 (14:3-8) 2.Tarihler 14:3 ve 14:5, Asa’nın puta tapınma yerlerini yok ettiğini söyler, ama 15:17 aksini yazar. Hangisi doğrudur? Her ikisi de. Tapınma yerlerinin bazıları putlara, bazıları da Rab’be adanmıştı (1Kr.3:2). Bazı araştırmacılar, Asa’nın yalnızca putperest tapınma yerlerini yok ettiğini düşünürler. Keil, ikinci metnin, kralın yalnızca reformlarında başarılı olmadığını ima ettiğine inanır. Rawlinson, yukarıdaki metinlerin farklı zamanlara işaret ettiğini düşünür. Asa, krallığının ilk yıllarında putperestliği yok etmeye büyük önem verdi, ama sonraki yıllarda karakteri bozulduğundan, putperest tapınmanın ülkeye sızmasına tekrar izin verdi. Bk. John Haley, Alleged Diserepancies of the Bible, s.323.

16 (15:16-19) İbranice’de anne sözcüğünün anlamı, burada olduğu gibi bazı yerlerde büyükanne anlamına gelir.

17 (16:1) 1.Krallar 15:33’e göre, kuzeydeki oymakların üçüncü kralı Baaşa, Asa’nın krallığının yirmi yedinci yılında öldü. Ama 2.Tarihler 15:19 ve 16:1, Asa’nın krallığının otuz altıncı yılında Baaşa ve Asa arasındaki savaştan söz eder. İbrani kralları konusunda kronoloji uzmanı olan Thiele, burada Asa’nın tek başına krallığından değil, Yahuda’nın tarihinden söz edildiğini iddia eder. Rehavam’ın başkaldırısıyla başlayan Yahuda krallığının otuz beşinci yılı, Asa’nın kişisel krallığının on beşinci yılına rastlar. Bu açıklama da, burada ayrıntılarına girilemeyecek sorunlar içerir. Çok kişi, farklılığın nedeninin bir yazıcı hatası olduğu çözümünde birleşirler.

18 (18:8-11) D. L. Moody, Notes from my Bible, s.59.

19 (18:18-22) Matthew Henry, “1 Kings,” Matthew Henry’ş Commentary on the Whole Bible, II:703.

20 (20:1-6) İbranice’de Suriye sözcüğünün karşılığı, Edom sözcüğünün hecelemesine çok benzer. Bu nedenle, yazıcılardan birinin hata yapmış olması mümkündür.

21 (22:1-9) 2.Tarihler 22:2’nin Masoretik metni, Ahazya’nın tahta geçtiğinde kırk iki yaşında olduğunu belirtir. Ancak, 2.Krallar 8:26, yirmi iki yaşında olduğunu söyler. Yirmi iki yaşında olması daha olası görünmektedir, çünkü babası kırk yaşında ölmüştü. “Kırk iki yaşında” ifadesinin bir yazıcı hatasından kaynaklandığı neredeyse kesindir.

22 (24:4-14) Paranın toplandığı sandık, kapının dışına mı (24:8), yoksa sunağın yanına mı yerleştirilmişti? (2Kr.12:9). Yorumcuların bazıları, bir dışarıda bir de sunağın yanında olmak üzere iki sandık bulunduğunu düşünürler. Diğerleri ise, yalnızca bir sandık olduğunu ve bu sandığın bir yerden diğerine taşındığını söylerler.

23 (24:4-14) 2.Krallar 12:13, toplanan paranın tapınak eşyalarının yapımında kullanıl-madığını yazar, ama 2.Tarihler 24:14, geri kalan parayla  tapınak eşyaları yapıldığını belirtir. 2.Krallar, paranın tapınağı onaran işçilere ödendiğini söylerken, Tarihler Kitapları, işçilere ödendikten sonra geri kalan parayla yapılanları yazar.

24 (24:20-27) 24:20’de Zekeriya’nın Yehoyada’nın oğlu olduğu söylenir. Ancak yine de Rabbimiz ondan Berekya oğlu olarak söz etti (Mat.23:35). Zekeriya isimli kitabın yazarının da Berekya oğlu olduğu söylenir (Zek.1:1,7). Aşağıda olası bir açıklama verilmiştir. 2.Tarihler 24’te sözü edilen Zekeriya, Yehoyada’nın torunu ve Berekya-nın oğluydu; İbranice’de oğul, torun anlamına da gelebilir. Adını taşıyan kitabı yazan Zekeriya da Berekya’nın oğluydu, ama elbette aynı Berekya’nın değil. Eski Antlaşma döneminde her iki ad da sık kullanılırdı.

25 (28:1-4) Eğer Ahaz otuz altı yaşında öldüyse (28:1), Hizkiya doğduğunda yalnızca on yaşında olabilirdi (29:1). Ya da farklı bir bilgi temel alındığında, on beş... Bazıları, Ahaz on bir yaşında baba olabilirse, on beş yaşında da olabileceğini düşünürler. Bazıları ise bu durumun bir yazıcı hatasından kaynaklandığını söylerler. Ama gerçek, Ahaz’ın kronolojisindeki sorunu çözecek bilgiye sahip olmadığımızdır.

26 (28:16-27) 2.Krallar 16:20, Ahaz’ın atalarının yanına gömüldüğünü söylerken, 2.Tarihler 28:27 kralların mezarlığına gömülmediğini kaydetmiştir. Her iki ifade de doğrudur. Atalarına kavuşunca, onların yanına gömüldü (Yeruşalim Kenti’nde). Ger-çek kral mezarlığına gömülmemiş olsa da, onlarla birlikteydi.

27 (32:1-8) G. Campbell Morgan, Searchlights from the Word, s.127.

28 (35:20-24) Yoşiya, Yeruşalim’de mi (35:24), yoksa Megiddo’da mı (2Kr.23:29) öldü? Megiddo savaşında ölümcül bir yara aldı. Krallar Kitapları, ölümüne neden olan yarayı Megiddo’da aldığından orada öldüğünü yazar. Bizler de günümüzde, birinin geçirdiği araba kazasından bir süre sonra hastanede ölmesine rağmen, onun bir araba kazasında öldüğünü söyleriz. Anlatmak istediğimiz, kişinin son nefesini verdiği yerden çok, ölümüne neden olan kazadır.

29 (35:20-24) John C. Whitcomb. Jr. Solomon to the Exile, s.141.

30 (36:9,10) 9. ayet, Yehoyakin’in kral olduğunda sekiz, 2.Krallar 24:8 ise on sekiz yaşında olduğunu söyler. 9. ayet, hiç kuşkusuz yazıcı hatası içerir, çünkü Yehoyakin tahta geçtikten yalnızca birkaç ay sonra Babilliler’e teslim olduğunda, birçok eşi vardı (2Kr.24:15). Bazı İbranice elyazmalarında, Eski Antlaşma’nın Grekçe çevirisinde ve Süryanice çevirilerde on sekiz yaşında olduğu yazılıdır.

BİBLİYOGRAFYA

1.Tarihler’in sonundaki Bibliyografya’ya bakınız.