Turkish-Kutsal Kitap Yorum 1 08 Rut
Author: William Mac Donald
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00
Publisher: www.sermon-online.de

RUT

Giriş

“Genellikle, Hakimler Kitabı’nı izleyen bir anlatım olan Rut, kısa bir kitaptır. Yalnızca 85 ayetten oluşur, ama bu ayetler bir gül bahçesini andırırlar. Günümüz yolcusunun Şeria kıyılarındaki İsrail ve Moav’ın kasvetli harabelerinde hâlâ rastladığı, çiçek açan ve taşlara sarılarak büyüyen gizemli ve gösterişli güllerle doludur. Bu kısa öykünün önemi ve güzelliği yeterince takdir edilemez. Hem bu kitaptaki düşüncenin, hem de kitabın akıllardan çıkmayan tarihsel değeri, anlatımındaki saf ve çekici biçimiyle beğeni ve saygı uyandırır.”

– Paulus Cassel

I. KUTSAL YAZILAR’DAKİ YERİ

Kutsal Kitap’taki iki kitabın kadın adları taşıması dikkat çekicidir; bu kadınlardan biri, diğer uluslardan seçkin biriyle evlenen bir Yahudi kızıydı (Ester ve Kral Ahaşveroş). İkincisi ise, seçkin bir İbrani’yle evlenen diğer uluslardan biriydi (Rut ve Boaz). Her iki kadının bir diğer önemli ortak noktası, Tanrı kurtarışının tarihinde yer almalarıdır. Tanrı, Ester’i halkını fiziksel yıkımdan kurtarmak için, Rut’u ise halkını günahlarından kurtaracak olan ve Davut’la başlayıp Mesih’e kadar uzanan Mesih’in soyunda onurlu bir bağlantı olarak kullandı. Matta 1:5’te, Boaz’ın Yahudi olmayan ve Erihalı olduğu kesin olan Rahav’ın soyundan geldiği söylenir. Şimdi diğer uluslardan olan bir başkası, Mesih’in soy ağacına Boaz’ın karısı olarak katılmaktadır. Hem Rahav hem de Rut, kökenleri nedeniyle İsrail ulusunun dışında bırakılanlar olduklarından, Tanrı’nın lütfunu resmederler.

McGee’nin belirttiği gibi, “Rut Kitabı, aslında bir kadının öyküsüdür. Tanrı, bu kitabı tanrısal kütüphaneye dahil etmekle bu kadını onayladığını göstermiştir.”1

Kitabın çekiciliği ve güzelliği, Amerikalı devlet adamı ve mucit Benjamin Franklin’in başından geçen bir olayda çok güzel ifade edilmiştir. Benjamin Franklin Fransız Sarayı’nda hizmet ettiğinde bazı aristokratların, Kutsal Kitap’ın okunmaya değer olmadığını, üslubunun yetersiz olduğunu söyleyen ‘aşağılayıcı’ sözlerini işitmişti. Kendisi bir imanlı olmadığı halde, Amerikan sömürgelerinde geçen gençliği sırasında Kutsal Kitap’ın edebi üstünlüğünü fark etmişti. Bu nedenle Fransızlar’a küçük bir oyun oynamaya karar verdi. Rut Kitabı’nı kendi eliyle yazdı ve oradaki tüm isimleri Fransız isimlerine çevirdi. Sonra metni Fransa’nın seçkin kişilerinin önünde okudu. Dinleyenlerin hepsi bu dokunaklı öykünün anlatımındaki incelik ve sadeliğe hayran kaldılar.

“Harika! Bu edebi cevheri nerede buldunuz, Mösyö Franklin?”

“Bu öykü, küçümsediğiniz o Kitap’tan alınmıştır” diye yanıtladı – “Kutsal Kitap!” O gece Paris’te, bazı kişilerin yüzleri kıpkırmızı oldu.

II. KİTABIN YAZARI

Yahudi geleneği, kitabın yazarı bilinmese de, yazarının Samuel olduğunu söyler. Kitap, Davut’la sona erdiğinden, Davut’un zamanından önce yazılmış olamaz. Davut’u kral olarak resmeden Samuel, kitabı yeni kraliyet soyunu göstermek için önceden hazırlamış olabilir.

III. TARİH

Rut’un öyküsünün bitiş noktasına doğru, 4:17 ayetinde Davut’un adı geçtiğinden, kitabın Davut’un krallığı sırasında ya da krallığından hemen sonra (İ.Ö. 1011-970) veya Samuel onu kral olarak meshettikten sonra yazılmış olabilir.

Jensen şöyle yazar:

Kitap büyük olasılıkla Davut’un tahtına geçen Süleyman’dan önce yazılmıştı. Ya da yazar, Süleyman’ın adını soy ağacına geçirmişti. Bu nedenle yazar, Davut’un çağdaşlarından biriydi.2

Ancak bazı kişiler ileri bir tarihi tercih ederler. Belki de bunun nedeni yazarın, çarık çıkartıp vererek alışverişi yasallaştırma adetini açıklama ihtiyacı duymasıdır (4:7). Bu, belirtilen uygulamayla Rut Kitabı’nın yazılışı arasındaki zaman aralığını göstermektedir.

IV. ÖN OLAYLAR VE KONULAR

Rut Kitabı’ndaki olaylar, Hakimler zamanında (1:1) meydana gelmiştir. İsrail ulusunun çoğu Rab’den uzaklaşırken, diğer uluslardan, adı Rut olan ve herkesin önünde imanının ne kadar büyük olduğu görünen, ergen bir kız vardı.

Kitabın anahtar sözcüğü ‘kefaret’tir. Diğer bir anahtar sözcük ise, yakın erkek akraba ya da akraba olarak on iki kez karşımıza çıkar. Boaz, Elimelek’e ait olan toprağı geri satın alan ve kefaret eden akrabadır ve aile adını sürdürmek için soyun devam etmesini sağlar. Mesih’in bir örneğidir ve gerçek Kefaret Eden Akraba’dır. Moav’lı Rut, eşsiz lütfu aracılığıyla kefaret eden Mesih’in gelini olan kiliseyi resmeder.

ANA HATLAR

I. MOAV’DA YAŞAMAK (1:1-5)

II. BEYTLEHEM’E DÖNÜŞ (1:6-22)

III. RUT, BOAZ’IN TARLALARINDA (2. Bölüm)

IV. RUT’UN KEFARET EDEN AKRABASI (3. Bölüm)

V. BOAZ TARAFINDAN REHİNDEN KURTARILMA (4:1-12)

VI. DAVUT’UN OVET’TEN GELEN KRALİYET SOY AĞACI (4:13-22)

YORUM

I. MOAV’DA YAŞAMAK (1:1-5)

1:1,2   Kitap başlarken Yahuda’nın Beytlehem Kenti’nden (Ekmek evi) kıtlık nedeniyle ayrılan bir Yahudi (Övgü) ailesiyle karşılaşırız. Bu aile Lut Gölü’nün güneydoğusundaki Moav topraklarına yerleşir. Babanın adı Elimelek (Tanrım Kraldır), annenin adı ise Naomi’dir (Tatlım). Oğullarının adları ise Mahlon (Acı) ve Kilyon’dur (Üzülen). Aslında, Moav’a göç etmek yerine ülkede kalıp Tanrı’ya güvenmeleri daha iyi olacaktı. Efrat (Efratlılar’ın kökü), Beytlehem’in eski adı olup verimlilik anlamına gelirdi.

Hakimler dönemi ahlâksal çöküntüyle karakterize edilmiştir. Bu nedenle ülkenin kıtlığa uğraması şaşırtıcı değildi. Çünkü Tanrı, itaatsizliği cezalandıracağını vaat etmişti. Elimelek vaat edilen topraklardan ayrılmamalı ve Moav’a yerleşmemeliydi. Yasa’nın Tekrarı 23:3-6. ayetleri hiç okumamış mıydı? Neden Yahudi kardeşleriyle birlikte Şeria Irmağı’nın doğusuna yerleşmiyordu? Ailesini yaşayanların ülkesinden ölüm ve kısırlık ülkesine götürmüştü (Ne Mah-lon’un, ne de Kilyon’un çocukları olmadı).

1:3-5   Elimelek öldükten sonra oğulları Moav’lı eşler aldılar. Mahlon Rut’la (4:10), Kilyon ise Orpa’yla evlendi. Yasa’nın Tekrarı 7:1-3’de Moav-lılar’dan İsrailliler’in evlenmemeleri gereken bir halk olarak söz edilmemesine rağmen, daha sonraki referanslarda bu halktan kız alınmaması gerektiği açıkça belirtilmiştir (Ezr.9:1,2; Neh.13:23-25). Yasa, aynı zamanda Moavlılar’ın Rab-bin topluluğuna 10. kuşağa dek asla giremeyeceklerini ifade eder (Yas.23:3). Rut’un durumunda lütuf egemen olmuştur. Göreceğimiz gibi, soyundan gelen Davut’un İsrail Kralı olmasına izin verilmiştir.

On yıl sonra Mahlon ve Kilyon öldüler. Naomi’yi, Orpa ve Rut isimli iki geliniyle yalnız bıraktılar.

II. BEYTLEHEM’E DÖNÜŞ (1:6-22)

1:6-15   Yahuda’da bol yiyecek olduğunu işiten Naomi, Yahuda’ya geri dön-meye karar verdi. Her iki gelini de ona eşlik etmek istediler. Gelinlerine Moav-daki evlerine geri dönmeleri konusunda ısrar ettiğinde, onlara artık koca olarak sunabileceği başka oğlu kalmadığını hatırlattı. Orpa bunun üzerine kayınvali-desini öperek geri döndü.

Burada üç dulun farklı davranışlarına dikkat edin: Naomi yas tutan bir duldu; kocası ve ailesi gibi, tüm mutluluk kaynakları tanrısal yargı tarafından elinden alınmıştı. Kayınvalidesinin sözlerini dikkatle düşünen Orpa, terk eden bir dul olduğunu kanıtlayarak en kolay ve en rahat yolu seçti. Ama Rut, gelecekteki hayal kırıklıklarına rağmen Naomi’ye bağlanarak onu terk etmeyen bir duldu. Rut, Naomi’yle yeni bir yaşam sürmeyi seçtiğinde bunun kolay olmayacağını biliyordu. Başlarında ihtiyaçlarını sağlayacak bir erkek olmadığından, yükleri ağırdı. Yoksulluk onları bekliyordu. Aynı zamanda, evinden ve sevdiklerinden de ayrı kalacaktı.

1:16,17   Ancak Rut, Naomi’yi terk etmedi. Eski Antlaşma’daki en soylu ifadelerden biri, diğer uluslara ait bir kişi için söylenmiştir; Rut Naomi’ye tam bir bağlılık gösterdi. Naomi’nin yaşamını, kalacağı yeri, halkını, Tanrısı’nı ve hatta gömüleceği yeri kendi isteğiyle seçti.

1:18-22   Tanrısal bir rastlantı sonucu, Naomi ve Rut Beytlehem’e geri döndüklerinde, arpanın biçilmeye başlandığı ilk ürünler mevsimiydi (Mesih’in dirilişini simgeler). Naomi’yi tekrar karşılarında gören kent halkı ayağa kalktı ve onu adıyla içtenlikle selamladılar.

Naomi onlara, “Beni Naomi (Tatlı) değil; Mara (Acı) diye çağırın, çünkü Her Şeye Gücü Yeten Tanrı bana çok acı verdi.” Giderken her şeyi vardı (kocası ve oğulları), ama Rab onu eli boş döndürmüştü (hem bir dul, hem de çocuksuz). Bu örnek bizler için de geçerlidir. Günaha saptığımızda, Rab bizi eli boş döndürecek ve genellikle acıyla terbiye edecektir.

III. RUT, BOAZ’IN TARLALARINDA (2. Bölüm)

2:1-3   Yasaya göre, İsrailliler hasat zamanı, ekinleri tarlalarının sınırlarına kadar biçmeyeceklerdi. Artakalan başakları toplamayarak yoksullara, yabancılara, öksüzlere ve dullara bırakacaklardı (Lev.19:9; 23:22; Yas.24:19).

Rut, bu yasadan yararlanmaya karar verdi ve arpa tarlalarına gidip artakalan başakları toplamaya başladı. Onu, Boaz’ın (Güç sahibi) sahip olduğu tarlalara yönlendiren Tanrı’nın planıydı. Boaz, Rut’un ölmüş olan kayınpederinin varlıklı bir akrabasıydı.

2:4-12   Boaz, Beytlehem’den geri döndüğünde, tarlasındaki genç kadının kim olduğunu sordu. Naomi’nin gelini olduğunu öğrendiğinde onu içtenlikle başak devşirmeye devam etmeye ve işçilerinin içtiği sudan içmeye davet etti. Rut’u sadık ve bencil olmayan bir adım attığı için övdü ve konuşmasını onun için kısa bir dua ederek tamamladı:

“RAB yaptıklarının karşılığını versin. Kanatları altına sığınmak için kendisine geldiğin İsrail’in Tanrısı RAB seni cömertçe ödüllendirsin” (12. ayet).

Leon Morris şu yorumu yapar:

Dua, zaman dolduğunda, dua edenin aracılığıyla yanıtlandı. Boaz, Rut’un ülke değiştirmesindeki dinsel nedeni, Yahve’nin kanatları altına sığındığını söylemesiyle fark ettiğini gösterdi. Buradaki betimleme, analığının kanatları altındaki minik bir kuşun çırpınışlarını yansıtıyor gibidir. Güvenmenin ve güvenliğin canlı bir tasvirini verir...3

Rut, bir Yahudi olan Boaz’ın, diğer uluslardan biri olan kendisine gösterdiği bu hak etmediği iyilik karşısında hayrete düştü. Ancak, bu davranışın bir nedeni vardı! Boaz, elbette Rut’un Naomi’ye gösterdiği yakınlığı ve bir Yahudi’nin imanına sahip olduğunu işitmişti.

2:13-16   Boaz Rut’tan öylesine etkilenmişti ki, onu işçileriyle birlikte yemek yemeğe çağırdı ve onlara, Rut’un devşirmesi için demetlerden başak ayırıp yere bırakmalarını söyledi.

2:17   Gün sona erdiğinde, devşirdiği başakları dövdü ve bir efa (yaklaşık 14.7 kg) arpası olduğunu gördü; bu oldukça iyi bir miktardı. Bunu biz de Tanrı’nın sözünü incelerken yapmalıyız; yani, değerli gerçeklere kendimiz adına sahip çıkmalı ve onları uygulamalıyız.

Boaz’ın kişiliğinde, Mesih’in üstünlüklerinin pek çoğunu görürüz. Boaz, çok varlıklı biriydi (1. ayet). İyiliklerini hak etmeyen yabancıya sevecen davrandı (8, 9. ayetler). Rut’la karşılaşmadan önce onun hakkında bilgisi vardı (11. ayet). Rab, biz kendisini tanımadan önce de hakkımızdaki her şeyi biliyordu. Boaz Rut’a lütufkar bir biçimde hizmet etti ve onun tüm ihtiyaçlarını karşıladı (14. ayet). Onun geleceğini koruma altına aldı (15, 16. ayetler). Bu lütuf eylemlerinde, İsa Mesih’in bize gösterdiği merhametin gölgelerini görürüz.

2:18-23   Rut başakları eve getirdiğinde ve olup bitenleri Naomi’ye anlattığında, yaşlı ve bilge Yahudi kadın, Rab’bin tasarısının uygun biçimde geliştiğini anladı. Boaz’ın, ölen kocasının yakın bir akrabası olduğunu biliyordu. Rab-bin Rut ve kendisi için de harika bir tasarısı olduğunu hissetmişti. Bundan dola-yı Rut’u, Boaz’ın tarlasında başak devşirmesi için teşvik etmişti.

Naomi’nin, Boaz’ın tarlalarında kalması konusundaki öğüdü akıllıcaydı. Boaz lütufkar olduğunu göstermişti. Rut’un başka birisinin tarlasına giderek Boaz’ın korumasını reddetmesi anlamsız olurdu. Bizler de, Rab’bin vaat ettiği sağlayış ve korumadan ayrılarak dünyasal zevk tarlalarına girmemeliyiz.

IV. RUT’UN KEFARET EDEN AKRABASI (3. Bölüm)

3:1-5   Naomi, Rut’un güvenlik içinde olmasını, yani bir kocası ve yuvası olmasını çok istiyordu. Bu nedenle önce kendisine ait olan haktan vazgeçmiş ve Rut’a, Boaz arpa savurduğunda harman yerine gitmesini öğütlemişti.

İsrail adetlerine yabancı olduğu için Rut’a, korunma ve evlilik için yakın akrabasına nasıl ricada bulunması gerektiği ayrıntılarıyla anlatılmıştı (Daily Notes of the Scripture Union).

3:6,7   Böylece Boaz yemeğini bitirip işini tamamladıktan sonra yatıp uyudu. Rut, onun ayaklarının üzerindeki örtüyü kaldırarak yattı. Kültürümüzde böyle bir davranış garip algılanabilir. Ama o devirlerde kabul görüyordu (bk. Hez.16:8) ve bu davranışın hiçbir kötü yanı yoktu.

3:8-11   Gece yarısı uyanan Boaz, ayaklarının dibindeki Rut’u gördü. Onu azarlamak bir yana, kendisine akrabalık görevini yerine getirmesini söylemesinden sonra Rut’u kutsadı. 2:12’deki kanatlar sözcüğü, burada ‘kanat’ olarak çevrilen sözcüğün çoğuludur. Boaz, Rut’u Yahve’yi sığınağı olarak seçtiği için övmüştü; şimdi Yahve’nin yasalarına uygun olarak kendisinden istediği bu görevi nasıl reddedebilirdi? Bunun yanı sıra, Rut erdemli bir kadındı; değeri mücevherlerden üstündü (Özd.31:10). Onu bağlılığı nedeniyle övdü ve son iyiliğinin

ilkinden de büyük olduğunu söyledi (Evinden ve ailesinden ayrılması ve Nao-mi’yle kalması).

Musa’nın Yasası’na göre bir adam çocuk sahibi olmadan ölürse, yakın bir akrabası dul karısıyla evlenmeliydi (Yas.25:5-10). Böylelikle aile adını devam ettirir ve toprağın ailede kalmasını sağlardı. Bir adamın oğlu olmadan ölmesi önemli bir durumdu. Bir oğlun dünyaya gelmesi ve adını sürdürebilmesi için birinin, dul kadınla evlenmesi gerekliydi.

Rut, çocuksuz olarak dul kalmıştı. Boaz, Elimelek’in akrabası olduğundan, onunla evlenerek yakın akraba görevini yerine getirecek uygun kişiydi (Yalnızca uygun kişi değil, aynı zamanda istekli bir kişiydi de).

3:12,13   Ancak yasal bir karışıklık söz konusuydu. Boaz’dan daha yakın bir akraba vardı ve öncelik hakkı bu kişiye aitti. Daha yakın olan bu akraba eğer kefaret eden akraba olarak hizmet etmek istemezse, görev o zaman Boaz’a düşecekti. Konu ertesi sabah açıklığa kavuşacaktı.

3:14-18   Şafak sökene kadar Rut, Boaz’ın ayaklarının dibinde kaldı. Boaz, Rut’un şalının içine altı ölçek arpa boşalttı. Bu davranışıyla, Rut’a olan derin sevgisini kanıtlıyor ve Naomi’nin, bu işi geciktirmeden bitireceğini anlamasını sağlıyordu.

Rut soylu bir kadındı; Boaz’ın iyiliğine gerçekten layıktı. Ancak bizler iyiliği hak etmeyen günahkârlarız. Rab, yine de kanatlarını üzerimize gerdi ve bizi olduğumuz gibi kabul etti. Bize armağanlar verdi. Evliliği tamamlamak üzere geri döneceğine söz vererek teşvik etti. Kurtuluşumuz, tamamlanmış bir iştir. Ama beraberliğimizin tam sevincini Damat (Mesih) geri döndüğünde yaşayacağız.

Naomi olup bitenleri dinlediğinde, Rut’a sessiz kalmasını ve olayların nasıl gelişeceğini izlemesini söyledi.

Bu, genellikle imanın en zor bölümüdür; yani artık gerçekleştireceğimiz hiçbir eylem kalmamıştır. Tanrı’nın isteğini yerine getirmesini sabırla beklemekten başka yapılacak bir şey yoktur. İşte tam bu anda kuşkular başlar ve kaygı sinsice içimizi kemirmeye başlar (Daily Notes of the Scripture Union).

V. BOAZ TARAFINDAN REHİNDEN KURTARILMA (4:1-12)

4:1-6   Ertesi sabah Boaz, kentin ileri gelenlerinden on adamla birlikte, yasal konuların çözümlendiği kent kapısına gitti. Tam o sırada yakın akraba yanına geldi (Tasarlanmış bir rastlantı daha). Boaz, diğer yakın akrabaya, ‘arkadaş’4 diye hitap etti ve ondan biraz durmasını istedi. Boaz, kentin 10 ileri geleninin önünde durarak, Naomi ve Rut’un öyküsünü anlattı. Sonra yakın akrabaya, Elimelek Moav’a gittiğinde büyük olasılıkla rehine verilmiş olan, Elimelek’e ait toprağı geri satın alma fırsatını önerdi. Bu ana kadar adı belirtilmeyen akraba istekliydi. Ancak, Boaz kendisine toprağı geri satın alan kişinin, aynı zamanda Moavlı Rut’la evlenmesi gerektiğini de söylediğinde, yakın akraba geri çekildi; bunu yaparsa mirasını tehlikeye atacağını açıkladı.

Rut’un mülküyle ilgilenerek zaman ve enerjisini harcarsa, kendi mülkünü ihmal edecekti. Sonunda, toprak kendisinin değil, Rut’un mirasçılarına kalacaktı.5

Matthew Poole, yakın akrabanın adının verilmemesi konusunda şu yorumu yapar:

Hiç kuşkusuz Boaz, onun adını biliyordu ve ona adıyla hitap etmişti; ancak Tanrı, bu adın yazılmasını istemedi. Belki bilinmesi de gereksizdi; belki de bir aşağılama biçimi ya da yakın akrabaya verilen adil bir ceza olarak ismini belirtmedi. Erkek kardeşinin adını korumayan, kendi adını da yitirebilirdi.6

Yakın akraba ifadesi, genellikle yasanın simgesi olarak anlaşılır. On tanık (On Buyruk), yasanın günahkârı kurtaramayacağını onaylarlar. “Yasa, yargıladığı kişileri kurtaramaz. Bu, amacına aykırı olurdu.”7 Yasa kurtaramazdı, çünkü insan benliğinden ötürü güçsüzdü (Rom.8:3).

Daha yakın akrabanın teklifi reddetmesiyle, Rut’la evlenme sırası Boaz’a geçti ve onu evlenmesi için özgür kıldı.

4:7,8   O günlerde, akrabalık görevinin yerine getirildiğini ve mülk alım satımının onaylandığını göstermek için taraflardan biri çarığını çıkarıp ötekine verirdi. Yasa, aslında dul kadının, teklifi reddeden akrabanın çarığını çıkartarak yüzüne tükürmesini gerektiriyordu (Yas.25:9). Bu durumda daha yakın akraba kendi çarığını çıkardı ve onu Boaz’a verdi.

4:9-12   Boaz, çarığı alır almaz, Elimelek’in mülkünü satın alacağını ve Moavlı Rut’la evleneceğini duyurdu. Kalabalık, Boaz’ı kutsayarak ona Rahel ve Lea’nın soyu kadar geniş bir soy diledi. Tamar’ın Yahuda’ya doğurduğu Peres’den söz edilirken, öykünün hoş olmayan yanlarına değinilmez ve bunun bir İsrailli’yle bir yabancı arasındaki zorunlu evliliği yansıtan başka bir durum olduğu gerçeğine odaklanılır.

VI. DAVUT’UN OVET’TEN GELEN KRALİYET SOY AĞACI (4:13-22)

4:13-16   Boaz, Rut’la evlendi. Bu evlilikten bir oğulları oldu. Ona Ovet (Kul) adını verdiler. Naomi de bebeği kendi torunu olarak kabul etti ve ona dadılık yaptı.

4:17-22   Ovet daha sonra İşay’ın babası, İşay da Davut’un babası oldu. Kitap, Davut’un (Sevgili) kısa bir soy kaydıyla sona erer; Davut’un kısa soy kaydı daha büyük bir soy ağacının parçası olacaktı; Davut’un büyük Oğlu, Rab İsa Mesih (Mat.1). Bu soy kaydının tamamlanması düşünülmemiştir. Salmon, Hakimler döneminin başlangıcında yaşadı. Davut, yaklaşık 400 yıllık bir süreyi kapsayan krallar döneminin başlangıcına kadar dünyaya gelmedi. İsimler, Kutsal Kitap’taki soy ağaçlarında genellikle kasten atlanır ve yazılmaz.

Davut’la sona eren bu küçük soy kaydı, okuyucuyu krallık ve sonraki 1 ve 2.Samuel kitapları için hazırlar.

DİPNOTLAR

1 (Giriş) J. Vernon McGee, Ruth ve Esther: Women of Faith, s.15

2 (Giriş) Irving L. Jensen, Judges/Ruth, s.80

3 (2:4-12) Leon Morris (Arthur E. Cundall ile), Judges and Ruth, s.276, 277

4 (4:1-6) Burada kullanılan İbranice sözcük dikkat çekicidir. Metinde adamın adı söylenmez; “filanca” (peloni almoni) olarak adlandırılmıştır.

5 (4:1-6) Kaynağı bilinmiyor.

6 (4:1-6) Matthew Poole, Matthew Poole’s Commentary on the Holy Bible, s.511

7 (4:1-6) Kaynağı bilinmiyor.

BİBLİYOGRAFYA

Hakimler bölümünün sonundaki Bibliyografya’ya bakınız.