LEVİLİLER

Giriş

“Kutsal Ruh’un bize verdiği Tanrı esini olan Kutsal Kitap’ın hiçbir yerinde, Levililer kadar Tanrı’nın mutlak sözlerini içeren bir başka bölüm yoktur. Hemen hemen her sayfada konuşan, doğrudan Tanrı’nın kendisidir; Tanrı’nın lütufkar sözleri, söylendikleri gibi kaydedilmiştir. Bu gözlem, bizi Levililer’i özel bir ilgi ve dikkatle incelemeye yönlendirir.”

– Andrew Bonar

I. KUTSAL YAZILAR’DAKİ YERİ

Bir zamanlar, J. N. Darby, imanlıların kutsallıktan usandıkları takdirde sonuçların korkunç olacağı konusunda uyarıda bulunmuştu. Kutsallık, Levililer’in ana konusudur ve bu kitabın birçok Hıristiyan açısından, okunması en zor kitap olduğu kesindir. Eğer buyrukları yalnızca Yahudiler’e ait eski kurban törenlerinin ayrıntıları ve günlük yaşamda kutsallık elde etmek için uymamız gereken yasalar ve putperest halkın arasından çıkıp ayrılmak olarak anlarsak, bereketler elbette sınırlı kalacaktır. Ancak kurbanların her ayrıntısının, Mesih’in kişiliğinin ve işinin mükemmelliğine örnek olduklarını anladığımız takdirde, kitabın üzerinde düşünecek çok şey bulabiliriz. Levililer Kitabı’nı Yeni Antlaşma’daki İbraniler’e Mektup ile karşılıklı ilişki içinde incelemek, alacağınız bereketi çoğal-tacaktır.

II. KİTABIN YAZARI

Levililer’in yirmi yedi bölümünün yirmisi ve yaklaşık, diğer otuz beş paragraf şu ifadeyle başlar: “RAB Musa’ya şöyle dedi...” Günümüze kadar Yahudi ya da Hıristiyan olduğunu söyleyen birçok kişi haklı olarak Levililer Kitabı’nın değerini kabul etmiştir. Rabbimiz’in kendisi, Levililer 13:49 ayetine işaret eder (kendisini kâhine gösteren ve bir sunu sunan cüzamlı): “Musa’nın buyurduğu sunuları sun” (Mar.1:44). Ama bugün birçok çevrede Musa’nın yazarlığını inkar eden ya da en azından sorgulayan kişiler bulunmaktadır; yalnızca Levililer Kitabı’nı değil, tüm Pentatok’u Musa’nın yazmadığını düşünürler.

Bizler, geleneksel görüşün yalnızca gerçek değil, aynı zamanda önemli olduğuna da inandığımızdan Pentatok’a Giriş bölümünde, özenle okunması gereken bazı konuları ayrıntılarıyla ele aldık.

III. TARİH

Musa’nın, Levililer’in ve Pentatok’un yazarı olduğunu kabul ederek kitabın Musa’ya, konut kurulduktan sonraki elli günlük süre içinde açıklandığını düşünüyoruz (Çık.40:17). Aynı zamanda İsrailliler Sina’dan henüz ayrılmamışlardı (Say.10:11). Kitabın yazıldığı yıl tam olarak bilinmemektedir, ama İ.Ö. 1450 ve 1410 yıllarında yazıldığı tahmin edilmektedir.

IV. ÖN OLAYLAR VE KONULAR

Levililer’in içeriğini hatırlamanın kolay bir yolu, onu “Levililer” ya da “kâhinler” sözcüğü ile birleştirmek ve sonra kitabın kâhinler için bir el kitabı olduğunu fark etmektir. Mısır’dan Çıkış, çölde konutun kurulmasıyla sona ermişti. Şimdi kâhinler ve Levililer, konutla ilgili kurbanların nasıl sunulacağı konusunda yönlendirilmeliydiler; diğer bazı törenler konusunda bilgilendirilmeleri de gerekiyordu (Örnek, “cüzamlı” evlerin temizlenmesi).

Mısır’dan Çıkış’ta, İsrail’in Mısır’dan kurtarıldığı ve Tanrı’nın özel halkı olarak ayrıldığını görmüştük. Levililer’de, Kutsal Yer’de Tanrı’ya yaklaşabilmek için İsrail’in günah ve kirlilikten nasıl ayrılması gerektiğini görürüz. Kutsallık ordugahın kuralı haline gelmiştir. Hem Eski, hem de Yeni Antlaşma’da Tanrı, halkının kutsal olmasını ister, çünkü Tanrı kutsaldır. İnsan, doğası ve işleri itibarıyla kutsal olmadığı için, bu ciddi bir sorun arz etmektedir. Sorunun çözümü, kan kefaretindedir (Lev.17:11). Eski Antlaşma’da, ilk ve son kez kurban olacak Tanrı Kuzusu’nun gelişini çağrıştıran hayvan kurbanlardan söz edilir; bu konu Yeni Antlaşma’da özellikle İbraniler’de açıklanmıştır.

ANA HATLAR

I. SUNU ÇEŞİTLERİ (1:1 - 6:7)

A. Yakmalık Sunu (1. Bölüm)

B. Tahıl Sunusu (2. Bölüm)

C. Esenlik Sunusu (3. Bölüm)

Ç. Günah Sunusu (4:1 - 5:13)

D. Suç Sunusu (5:14 - 6:7)

II. SUNULARLA İLGİLİ YASALAR (6:8 - 7:38)

III. KÂHİNLERİN ATANMASI (8-10. Bölümler)

A. Kâhinlerin Musa Tarafından Görevlendirilmesi (8. Bölüm)

B. Harun’un Sunduğu Sunular (9. Bölüm)

C. Nadav ve Avihu’nun Saygısızlığı (10. Bölüm)

IV. TEMİZ VE KİRLİ SAYILANLAR (11-15. Bölümler)

A. Temiz ve Kirli Sayılan Yiyecekler (11. Bölüm)

B. Doğum Yapan Kadının Paklanması (12. Bölüm)

C. Deri Hastalıklarının Teşhisi (13. Bölüm)

Ç. Deri Hastalarının Paklanması (14. Bölüm)

D. Bedensel Akıntının Yol Açtığı Kirlilik (15. Bölüm)

V. GÜNAHLARI BAĞIŞLATMA GÜNÜ (16. Bölüm)

VI. KURBANLA İLGİLİ YASALAR (17. Bölüm)

VII. KİŞİSEL İLİŞKİLERLE İLGİLİ YASALAR (18-22. Bölümler)

A. Cinsel Paklık Yasaları (18. Bölüm)

B. Günlük Yaşamla İlgili Yasalar (19. Bölüm)

C. Büyük Günahların Cezası (20. Bölüm)

Ç. Kâhinlerle İlgili Kurallar (21,22. Bölümler)

VIII. RAB’BİN BAYRAMLARI (23. Bölüm)

A. Şabat Günü (23:1-3)

B. Fısıh Bayramı (23:4,5)

C. Mayasız Ekmek Bayramı (23:6-8)

Ç. İlk Ürünler Bayramı (23:9-14)

D. Hasat Bayramı (23:15-22)

E. Boru Çalma Bayramı (23:23-25)

F. Günahların Bağışlanma Günü (23:26-32)

G. Çardak Bayramı (23:33-44)

IX. TÖRENSEL VE AHLAKSAL YASA (24. Bölüm)

X. ŞABAT VE ÖZGÜRLÜK YILI (25. Bölüm)

XI. BEREKETLER VE LANETLER (26. Bölüm)

A. Tanrı’ya İtaatin Getirdiği Bereketler (26:1-13)

B. Tanrı’ya İtaatsizliğin Getirdiği Lanetler (26:14-39)

C. İtiraf ve Tövbe Aracılığıyla Yenilenme (26:40-46)

XII. DİLEK ADAKLARI VE ONDALIKLAR (27. Bölüm)

YORUM

I. SUNU ÇEŞİTLERİ (1:1 - 6:7)

1. Yakmalık Sunu (1. Bölüm)

Levililer Kitabı, RAB’bin Musa’ya seslenmesiyle başlar; onunla Buluşma Çadırı’nda konuşur. Levililer’e Giriş kısmında Andrew Bonar’ın belirttiği gibi, “Levililer kadar Tanrı’nın mutlak sözlerini içeren hiçbir bölüm yoktur.” Bu ifade, Levililer Kitabı’nı “özel bir ilgi ve dikkatle” incelememiz gerektiğini gös-terir. Rab, başlangıçta beş sunudan söz eder: Yakmalık, tahıl, esenlik, günah ve suç sunuları. İlk üç sunu, hoş kokulu sunular olarak, son ikisi ise günah sunuları olarak bilinir. İlk üç sunu gönüllü, son ikisi ise zorunlu olarak sunulurlardı.

Tanrı’nın İsrailoğulları’na ilk mesajı, Rab’be sunularını, sürülerinden alıp getirmeleridir.

1. bölüm, yakmalık sunu (İbranice, ōlāh^1) ile ilgilidir. Yakmalık sunular, sunan kişinin bütçesine bağlı olarak üç şekilde olabilirdi: Sürüden alınan bir sığır ya da boğa (3. ayet, ya da 5. ayet), kusursuz ve erkek olmalıydı; sürüden getirilen bir koyun ya da keçi (10. ayet), kusursuz ve erkek olmalıydı; kumrular ya da yavru güvercinler (14. ayet). Hayvanların hiçbiri vahşi değildi; Rab’bin sunağında vahşi hayvanlar sunulmadı.

Peter Pell boğanın, sabırlı ve yorulmak nedir bilmeyen Rabbimiz’i ima ettiğini düşünür; mükemmel hizmet sunduğu yaşamında ve mükemmel kurban olarak ölümünde, daima Babası’nın isteğini yerine getirmiştir. Koyun, alçakgönüllü ve yumuşak huylu olan Rabbimiz’i temsil eder; Tanrı’nın isteğine itirazsız teslim olmuştur. Keçi ise, Yerimize Geçen Mesih’i ima eder. Kumru, göksel ve aynı zamanda Elemler Adamı olan Rabbimiz’e işaret eder (yas tutan kumru).2

İşte! Lekesiz bir Kurban ölüme gidiyor,

Ağacın üzerindeki Kefilim; Tanrı Kuzusu,

Benim için öldü!

– Yazarı bilinmiyor

Sunu sunan kişinin görevleri: Sunuyu Buluşma Çadırı’nın giriş bölümüne, tunç sunağın yanına getirir (3. ayet); elini hayvanın başına koyar (4. ayet); boğayı (5. ayet), koyunu ya da keçiyi keser (11. ayet); hayvanın derisini yüzüp parçalara ayırır (6,12. ayetler); bağırsaklarını ve ayaklarını suyla yıkardı (9,13. ayetler). 3. ayette, “kendi özgür iradesi” ifadesi, bazı çevirilerde “kabul etmesi” olarak çevrilmiştir. 4. ayete dikkat edin.

Kâhinlerin görevleri: Kâhinler, hayvanın kanını sunağın her yanına dökerler (5,11. ayetler); sunakta ateş yakıp üzerine odun dizdikten (7. ayet) sonra hayvanın parçalarını sunakta yanan dizili odunların üzerine yerleştirirlerdi (8,12. ayetler). Hayvanın derisinin dışında, her şey sunağın üzerinde yakılırdı (13. ayet; 7:8). Eğer sunu olarak kuş sunulduysa, kâhin kuşun başını ayırıp sunağın üzerinde yakar, kuşun kursağını pisliğiyle birlikte çıkartıp sunağın doğusundaki küllüğe atardı. Kanatlarını tutarak kuşu ikiye böler, ama tümüyle ayırmadan sunaktaki odunların üstünde yakardı. Yakmak sözcüğü, buhur yakmak sözcüklerinde kullanılanla aynıdır; günah sunularıyla ilişkili olarak farklı bir sözcük kullanılmıştır.

Sununun dağıtımı: Sunağın üzerinde yakılan her şey Tanrı’ya aitti; hayvanın derisi kâhinlere verilirdi (7:8); sunuyu sunan kişi, sunudan hiçbir şey almazdı.

Yakmalık bir sunu getiren kişi, bununla Rab’be olan teslimiyetini ve adanmasını ifade ederdi. Başka bir yerde bu sununun birçok farklı nedenle sunulduğunu öğreniriz (ayrıntılar için Kutsal Kitap Sözlüğüne bakınız).

Yakmalık sunu, lekesiz Mesih’in Tanrı’ya sunuluşunu resmeder. Golgota sunağında, Tanrı Kuzusu, tanrısal adaletin alevleri arasında tamamen yanıp tükendi. Amelia M. Hull ilahisinde bu ruhu işlemiştir:

Sunaktaydım ve Kuzu’ya tanıklık ettim,

Benim uğruma küle dönüştü;

O’nun göğe yükselen hoş kokusunu izledim,

Ey Baba, kurban senin tarafından kabul edildi.

2. Tahıl Sunusu (2. Bölüm)

Tahıl sunusu (İbranice minhāh) ince yemeklik undan ya da tohumdan oluşurdu.3

Sunu: Aşağıda tahıl sunusunun çeşitli örnekleri belirtilmiştir: İnce un, üzerine zeytinyağı ve günnük dökülerek sunulurdu (1. ayet). Bu sunu pişirilmezdi, ama bir avuç dolusu ince un sunak üzerinde yakılırdı (2. ayet). Ekmek ya da pidelerin üç çeşidi vardı: (a) Fırında pişirilmiş (4. ayet); (b) sacda pişirilmiş (5. ayet); (c) tavada pişirilmiş (7. ayet; bazıları bu sununun küçük hamur parçaları gibi suda kaynatıldığına inanır). Hasadın ilk ürünlerini temsil eden ateşte kavrulmuş buğday başakları da sunulurdu (14. ayet). 2. ayet özel bir yiyecek sunusuna işaret eder (23:15-21), bu yiyecek mayalı olduğundan sunak üzerin-de yakılmaması gerekiyordu.

Bu yiyecek sunularının hiçbirinde maya ya da bal kullanılmamalıydı (11. ayet). Bu yiyecekler mayaya ve doğal tatlılığa sahipti. Ama Tanrı ve İsrail arasındaki antlaşmanın bir belirtisi olması için tuz eklenmeliydi. 13. ayette, antlaşmayı simgeleyen tuz ifadesi bulunur; bu ifade, antlaşmanın bozulmaz olduğunu belirtir. “Tuz Antlaşması” konusunda diğer referanslar için Çölde Sayım 18:19; 2.Tarihler 13:5; Hezekiel 43:24’e bakınız.

Sunu sunan kişilerin görevleri: Sunuyu evde hazırlar ve kâhinlere getirirlerdi (2,8. ayetler).

Kâhinin görevleri: Kâhin sunuyu sunak üzerinde sunar (6:14), sonra sunudan bir avuç dolusu alır ve bu anma payını sunak üzerinde yakardı (2,9. ayetler).

Sununun dağıtımı: “Avuç dolusu anma payı”, sunak üzerinde günnüğün tamamı ile yakılırdı ve Rab’be aitti; kâhinler sununun geri kalanını yiyecek olarak alabilirlerdi (3,10. ayetler). Görevli kâhin fırın, tava ya da sacda pişirilen her tahıl sunusunu almaya yetkiliydi (7:9). Zeytinyağıyla yoğrulmuş ve kuru olan her şey kâhinlere aitti (7:10); sunu sunan kişi hiçbir şey almazdı.

Tahıl sunusunu getiren kişi, yaşamda iyi şeyler sağlayan Tanrı’nın cömertliğini kabul etmiş olurdu. Yaşamın iyi şeyleri, un, günnük ve zeytinyağı tarafından temsil edilirdi (dökmelik sunusunda, bu belirtilenlere şarap da dahildir).

Simgesel olarak bu sunu, Kurtarıcımız’ın yaşamının doğruluğunu ifade eder (ince un), kötülükle bozulmamıştır (mayasız), Tanrı önünde hoş kokuludur (günnük), ve Kutsal Ruh’la doludur (zeytinyağı). Bir ilahi yazarı bunu şöyle ifa-de eder:

Sevgi yaşamı ne hoş kokulu ve kutsal!

Yeryüzünün dikenlerinin ortasında, lekesiz ve tatlı yaşam!

Tanrı’nın sevgi yüzü, yüce ama alçakgönüllü,

Rab, yaşamın, ayaklarının dibinde eğilmemiz için parlar!

– F. Allaben

C. Esenlik Sunusu (3. Bölüm)

3:1-15   Esenlik ya da paydaşlık sunusu (İbranice’de, şelem^4), kefaret eden kanın yeterliliğinin temeli üzerine kurulmuş olan Tanrı’yla barışı kutlamak için-dir. Sevinç, sevgi ve paylaşım içeren bir şenliktir.

Sunu: Bu sununun da üç çeşidi vardı: Sürüden getirilen bir hayvan (öküz ya da sığır), erkek ya da dişi (1-5. ayetler); sürüden getirilen bir kuzu, erkek ya da dişi (6-11. ayetler); sürüden getirilen, erkek ya da dişi bir keçi (12-17. ayetler).

Sunuyu sunan kişinin görevleri: Hayvanı avlunun girişinde Rab’bin önünde sunardı (1,2,7,12. ayetler); elini kurbanın başına koyardı (2,8,13. ayetler); hayvanı Buluşma Çadırı’nın giriş bölümünde keserdi (2,8,13. ayetler); hayvanın belirli parçalarını ayırırdı –yağ, böbrekler, kuyruk yağının tamamı ve karaciğerin üzerindeki yağlı kısım– ve sunağın üzerinde yakılmalıydı (3,4,9,10,14, 15. ayetler).

Kâhinlerin görevleri: Kanı sunağın her yanına serperlerdi (2,8,13. ayetler); Rab’be ait olan payı (yağ vb.) sunaktaki yakmalık sununun üzerinde yakarlardı (5. ayet).

Sununun dağıtımı: Rab için yakılan yiyecek sunusu olarak adlandırılan Rab’bin payı (11. ayet) hayvanın yağı, böbrekleri, bağırsak ve kuyrukyağlarıydı; Levililer 7:32-33’te görevli kâhinin, kurban önce sallamalık sunu olarak sunulduktan sonra, sağ budunu aldığını öğreniriz. Diğer kâhinler, hayvanın döşünü alırlardı (7:31). Bu parça Rab’bin önünde sallamalık sunu olarak sunulur-du; sunan kişi, hayvanın diğer bölümlerini alırdı (7:15-21).

Bu, sunu sunan kişinin pay aldığı tek sunuydu. Büyük olasılıkla, ailesi ve arkadaşları için bir tür paylaşım yemeği niteliğinde bir ziyafet hazırlardı. Sunu, antlaşmaya dahil olan diğer İsrailoğulları arasında huzur sağlardı.

Bu sunuyu sunan kişi, Yahve ile huzur dolu olan paylaşımı nedeniyle duyduğu şükranı ifade ederdi. Esenlik sunusu, aynı zamanda Rab için adanan bir

adakla ilişkili olarak ya da özel bir iyilik nedeniyle şükran ifade etmek için sunulurdu.

Sununun simgesel anlamını Peter Pell şöyle yorumlar:

Mesih’in tamamladığı işin imanlıyla olan bağlantısı esenlik sunusunda görülür. Rab İsa, bizim esenliğimizdir (Ef.2:14); çarmıhta akan kanı aracılığıyla esenliği sağlamıştır (Kol.1:20). Bu barışı, hem uzaktakilere, hem de yakındakilere esenlik müjdesi olarak duyurmuştur (Ef.2:17). Böylelikle Yahudi ve diğer uluslar arasındaki duvarı yıkmıştır. Tanrı ve günahkâr, Mesih’te barış içinde buluşurlar; düşmanlık sona ermiştir. Tanrı’nın öfkesi dinmiş, günahkârla barışmıştır ve her ikisi de Mesih’in kendisi ve yaptıklarından tatmin olmuşlardır.5

Lord Adalbert Cecil’in ilahisi, Mesih’in bizler için yaptığını yüceltir:

Tanrı’nın biricik Oğlu hakkındaki düşüncelerinden kaynaklanan sonsuza kadar süren esenlik!

Çarmıhta her işin tamamlandığını bilmenin sağladığı huzur.

Tanrı’yla barış! Göklerdeki kan şimdi bana bağışlandığımı söyler:

Tanrı’yla barış! Rab dirildi!

Şimdi Tanrı doğruluğu karşılıksız benim hesabıma sayıldı.

3:16-17  Yağ ya da kan Rab’be ait olduğundan, İsrail halkı bunları yiye-mezdi. Simgesel anlamına ek olarak yağ ile ilgili bu kural, koruyucu tıbbın bir onayıydı. Günümüzde doktorlar yağ alımının azaltılmasını öğütlerler; yüksek tansiyon, kalp rahatsızlıkları, inmeler, şeker hastalığı ve ciğer hastalıklarının nedeni yağ tüketimidir. Bu ilk üç sunu –yakmalık, tahıl ve esenlik– ulusun birlikte tapınmasında yer alırdı, ama aynı zamanda ulus bireysel olarak Rab’be her zaman gönüllü sunular sunabilirdi. Sonraki iki sunudan birinin, günah işlendiğinde Rab’be sunulması buyrulmuştu. Böylece, gönüllü tapınma ve zorunlu kefaret gibi ikiz kavramların sunularla ortaya konduğunu görüyoruz.

Ç. Günah Sunusu (4:1 - 5:13)

Günah sunusu (İbranice hattā’th^6), kurtarılmış halk tarafından sunulurdu. Bir günahkârın kurtulmak için Rab’be gelişini belirtmezdi. Günah sunusunu, Rab’le antlaşma ilişkisine sahip olan ve bağışlanma arayan bir İsrailli sunardı. Günah sunusu, bilerek ya da bilmeyerek işlenen günahlar için sunulurdu.

Sunu: Günah işleyen kişinin davranışına bağlı olarak günah sunusunun farklı çeşitleri vardı: Meshedilen kâhin: başkâhin, günah işleyerek halkını suçlu kılarsa (3. ayet) kusursuz genç bir boğa sunardı. Tüm İsrail topluluğu (13. ayet) ise günah işlediğinde genç bir boğa getirirdi; önder (22. ayet) kusursuz bir teke getirirdi; sıradan bir kişi (27. ayet) kusursuz bir dişi keçi (28. ayet) ya da kusursuz bir dişi kuzu getirirdi (32. ayet). (İbranice sözcükler burada yetişkin hayvanları ima etmektedir.)

Sunuyu sunanların görevleri: Genelde sunuyu sunan kişi, hayvanı konutun avlusuna getirir, Rab’be sunar, elini hayvanın başına koyar, onu keser ve yağını, böbreklerini ve karaciğerin üzerindeki yağlı yuvarlak kısmını çıkartırdı. Topluluğun ileri gelenleri, topluluk adına hareket ederlerdi (15. ayet). Kurban edilen hayvanın ölümü, simgesel olarak günahkârın ölümü yerine geçerdi.

Kâhinin görevleri: Başkâhin, kendisi ve topluluk için kurbanın kanını konuttaki kutsal yere taşır, perdenin önünde yedi kez serperdi (5,6,16,17. ayetler). Kan aynı zamanda altın buhur sunağının boynuzlarına da serpilirdi (7, 18. ayetler). Kâhin sonra, kanın geri kalanını yakmalık sunu sunağının dibine dökerdi (7, 18. ayetler). Bir önder ve halktan biri için meshedilmiş bir kâhin, kanı yakmalık sunu sunağının boynuzlarına serper ve kanın geri kalanını sunağın dibine dökerdi (25, 30, 34. ayetler). Kâhin, tüm halk sınıfları için hayvanın yağını, böbreklerini ve karaciğerinin üzerindeki yağlı yuvarlak kısmı ve kuyrukyağını yakmalık sunu sunağının üzerinde yakardı (8-10, 19, 26, 31. ayetler). Sunu, başkâhin ya da tüm topluluk içinse, hayvanın diğer bölümleri ordugahın dışına götürülerek yakılırdı (11,12,21. ayetler).

Sununun dağıtılması: Rab’be düşen pay, sunağın üzerinde yakılan parçalar-dı: Yağ, böbrekler, karaciğerin üzerindeki yağlı yuvarlak kısım vb. Kâhin, bir önderin ya da halktan birinin sunularının etini yiyebilirdi, çünkü bu sunuların kanı Rab’bin huzuruna götürülmemişti (7:30). Ancak başkâhinin ya da topluluğun sunduğu sunularda kan kutsal yere götürülürdü (4:5,6,16,17). Başkâhin, aynı zamanda aynı nedenden ötürü 5:6,7,11. ayetlerde belirtilen sunuları da yiyebilirdi. Yukarıda sözü edilen sunuların hiçbir parçası sunuyu sunan kişi için ayrılmazdı.

Kanı kutsal yere götürülen herhangi bir günah sunusunun bedeni, ordugahın dışında yakılırdı. Aynı şekilde Rabbimiz, kendi kanı aracılığıyla ilk ve son kez olarak Kutsal Yer’e, Yeruşalim kentinin dışında acı çektikten sonra girdi (İbr. 9:12). Bize, uğradığı aşağılanmaya katlanarak ordugahın dışına çıkan Rabbimiz-in ardından gitmemiz öğütlenir (İbr.13:13).

Not: “Bilmeyerek işlenen günah” ifadesi, günah bilinci eksikliğinden fazlasını ifade ediyor gibidir. Büyük olasılıkla anlamı, günahın isteyerek, bilerek ya da meydan okuyarak işlenmediğini belirtir. İsteyerek işlenen günahlar için kurban yoktur; ölüm cezası uygulaması zorunludur (Say.15:30).

Bir günah sunusu getiren kişi, zayıflık ya da ihmal nedeniyle istemeyerek günah işlediğini kabul eder. Günahlarının bağışlanmasını ve törensel temizliği istemektedir.

Günah sunusu, bizim için “günah yapılan”, günah nedir bilmeyen Mesih’i simgeler. Öyle ki bizler, Mesih’te Tanrı’nın doğruluğu olabilelim. Bazı kişiler, günah sunusunun, kim olduğumuzla ilgilenen Mesih’ten söz ettiğini düşünür. Suç sunusu ise yaptıklarımızla ilgilenen Mesih’i resmeder.

Günah nedir bilmeyen, Kutsal Olan,

Tanrı tarafından bizim uğrumuza ‘günah yapıldı’;

Utanç veren çarmıhta Kurtarıcımız, canlarımızı kazanmak için öldü.

Günahlarımızı ancak O’nun değerli kanı yıkayabilirdi;

Zayıflık aracılığıyla Kurtarıcımız cehennemi yendi,

Ölümüyle zafer kazandı.

– Hannah K. Burlingham

5:1-13   5. bölümün ilk on üç ayeti suç sunusunu tanımlar gibidir (bkz. 6. ayet), ama genelde bu ayetlerin günah sunusunun iki ek çeşidiyle ilgili olduğu kabul edilir. Günah sunularının suç sunusuyla aynı görülmeyişinin nedeni, günah sunularında suç sunusunun önemli bir bölümü olan zarar ödemekten söz edilmeyişidir. (Ancak, 1-13. ayetlerin hem günah, hem de suç sunularıyla yakın-dan ilişkili oldukları açıkça ifade edilir.)

Suç sunuları, değişik insan gruplarından çok, günahın çeşitli biçimleriyle ilgilidir: 1. ayet, suç bilincine sahip ama başkâhin ya da yargıç tarafından ant içirildikten sonra tanıklık etmeyi reddeden bir kişiyi tanımlar. Yasa altında yaşayan bir Yahudi olarak İsa, başkâhin kendisine ant içirdikten sonra tanıklık etmişti (Mat.26:63,64). 2. ayet, bir Yahudi’nin farkında olarak ya da olmayarak bir cesede dokunduğu için kirlenmesiyle ilgilidir. 3. ayet, açık yarası ya da deri hastalıkları olan bir kişiye dokunulduğunda ortaya çıkan kirliliği tanımlar. 4. ayet, daha sonra yerine getirip getirmeyeceğini düşünmeden içilen antlar ya da verilen sözlerle ilgilidir.

Sunu: Sunuyu sunan kişinin ödeme gücüne bağlı olarak bu günahlar için üç çeşit sunu bulunmaktaydı: Dişi bir kuzu ya da keçi –bir günah sunusu olarak (6. ayet); iki kumru, ya da iki yavru güvercin– biri günah sunusu diğeri yakmalık sunu olarak (7. ayet); onda bir efa, ince un, unun üzerine zeytinyağı ya da günnük dökülmezdi (11. ayet). Böylece en yoksul kişi bile günah sunusu sunabilirdi. Aynı şekilde, Mesih aracılığıyla sağlanan bağışlanmadan herkes yararlanabilir. 11-13. ayetlerde şu soru ortaya çıkar: “Kan dökülmeden bağışlanma olamayacağını bile bile, bir tahıl sunusu günah için kefaret etmek üzere nasıl bir günah sunusu olarak sunulabilir?” (İbr.9:22). Bu soruya verilecek yanıt, sununun yakılan sunuların üzerindeki sunakta sunulmasıdır (Sunakta kan bulunur-du). Bu durum tahıl sunusuna bir kan kurbanının değerini sağlardı.

Sunuyu sunan kişinin görevleri: Kişi her şeyden önce suçunu itiraf eder (5. ayet), sonra sunusunu kâhine getirirdi (8. ayet).

Kâhinin görevleri: Dişi bir kuzu ya da keçi sunulduğunda, kâhin sunuyu 4. bölümdeki günah sunusunun kurallarına göre sunardı. Eğer sunulan iki kuş ise, kâhin önce bir kuşu günah sunusu olarak sunardı; kuşun boynunu kırar, sunağın yanına kanın birazını serperdi. Artakalanı ise sunağın dibine akıtırdı (8,9. ayetler). Sonra ikinci kuşu, tunç sunağın üzerinde tamamen yakarak yakmalık sunu olarak sunardı (10. ayet). Sunu eğer bir avuç dolusu ince un ise, kâhin unu avucuna alır ve onu yakmalık sunu sunağının üzerinde yakardı. Kâhin bu sunuyu, RAB için kanı döküldükten sonra yakılan sunuların üzerinde yakarak sunuya bir günah sunusunun özelliğini verirdi (12. ayet).

Sununun dağıtımı: Sunak üzerinde yakılan her şey Rab’bin payıydı. Kâhin, artakalanı almaya yetkiliydi (13. ayet).

D. Suç Sunusu (5:14 - 6:7)

Suç sunusu (İbranice, āshām^7), 5:14 - 6:7 ayetlerinde açıklanır. Bu sununun ayırıcı özelliği, işlenen günah için sunu sunulmadan önce zararın ödenmesinin zorunlu oluşudur (5:16).

Sunu sunulmasını gerektiren çeşitli günah örnekleri vardı. Tanrı’ya karşı işlenen suç: Tanrı’ya ait olan O’ndan esirgendiğinde sunulurdu – ondalıklar, ilk ürünlerin ya da ilk doğanın adanması vb. (5:15). Rab tarafından yasaklanan eylem bilmeden işlendiğinde, (5:17), tahmini bir zarar ödenmesi gerekliydi. “Baş-ka bir kişiye zarar verilip verilmediğinin bilinmediği durumlarda titiz vicdanlı, adanmış İsrailli kendiliğinden bir suç sunusu sunardı” (Daily Notes of the Scripture Union).

İnsana karşı işlenen suç: Eğer biri, kendisine emanet edilen, rehin bırakılan ya da çalıntı bir mal konusunda komşusuna haksızlık ederse (6:2) ya da kayıp bir eşya bulup yalan söylerse (6:3) sunulurdu. Eğer biri, nişanlı olan bir cariyeyle yatarsa (19:20-22) ya da deri hastalığına yakalanmış birinin temiz kılınması için (14:10-14) ve Rab’be adanmış birinin başının kirlenmesi gibi durumlarda da suç sunusu gerekirdi (Say.6:6-12).

Sunu: Kusursuz bir koç (5:15,18; 6:6) ya da deri hastası için bir erkek kuzu (14:12) ya da nezir (Kendini belli bir süre için Tanrı’ya adayan kişi) (Say.6:12).

Sunuyu sunan kişinin görevleri: Rab’be karşı suç işlendiğinde, kişi önce işlediği günahın karşılığının üzerine beşte birini ekleyerek zararı kâhine öderdi. Sonra Buluşma Çadırı’nın avlusundaki girişte kâhine bir hayvan getirir, Rab’be sunar, elini hayvanın başına yerleştirir ve onu keserdi. Aynı zamanda hayvanın yağını, kuyrukyağını, böbreklerini ve karaciğerinin üzerindeki yağlı yuvarlak kısmı ayırırdı. Aynı işlem, bir komşuya karşı suç işlenen durumlar için de geçerliydi. Her iki durumda da, sunu getiren kişi beşte birlik cezayı ödemek zorundaydı; bu ödeme kendisine günahın bedelinin olduğunu ve zarar getirdiğini hatırlatırdı.

Kâhinin görevleri: Kâhin, kanı tunç sunağın çevresine serperdi (7:2); sonra hayvanın yağını, kuyrukyağını, böbreklerini ve karaciğerinin üzerindeki yağlı yuvarlak kısmı sunağın üzerinde yakardı (7:3,4).

Sununun dağıtımı: Rab’bin payına düşen, sunak üzerinde yakılandı (7:5). Görevli kâhin koçun derisini alırdı (7:8). Kâhinlerin tümü, hayvanın etini yiyecek olarak paylaşırlardı (7:6). Sunuyu sunan kişinin, günah ya da suç sunularında hiçbir payı bulunmazdı.

Daha önce söz edildiği gibi, bir suç sunusu getiren kişi, başka birinin kaybına ya da zararına yol açan bazı eylemlerinin yol açtığı zararı ödemeliydi.

Suç sunusu, simgesel olarak, çalmadığı malı geri vererek (Mez.69:4) suçumuzun cezasını ödeyen Mesih’in işine işaret eder. İnsanın günahı yüzünden, Tanrı’ya sunulması gereken hizmet, tapınma, itaat ve yücelik çalınmıştı. İnsandan ise yaşam, esenlik, sevinç ve Tanrı’yla paydaşlık çalınmıştı. Suç sunumuz olarak Rab İsa, yalnızca insanın işlediği günah aracılığıyla çalınmış olanı geri ödemekle kalmadı, buna çok daha fazlasını ekledi. Çünkü Tanrı, Mesih’in tamamladığı iş aracılığıyla, günahın dünyaya girmemesi halinde alacağı yücelikten çok daha fazlasını elde etti. Mesih’teki konumumuz, günaha hiç düşmemiş Adem’deki konumumuzdan çok daha iyidir.

Yüce görkeminden soyundu,

Ve Tanrılığını balçıktan bir giysi içinde peçeledi;

Ve bu giysisi ile eşsiz bir sevgi gösterdi,

Asla çalmadığını geri verdi.

– Yazarı bilinmiyor

II. SUNULARLA İLGİLİ YASALAR (6:8 - 7:38)

6:8’den 7:38 ayetlerine kadar olan kısımda, “sunularla ilgili yasalar” bildirilir. Birçok açıdan daha önceki yasalara benzer. Ancak daha önceki yasalar İsrailoğulları’na (1:2) hitap ederken, bu yasalar kâhinlere hitap etmektedir.

6:8-13   Yakmalık sunu yasası: Burada kâhinin giysilerine ilişkin ek ayrıntılar verilmiştir. Sunağın üzerindeki yakmalık sunudan kalan külün toplanarak sunağın yanına konulması, sunağın üzerindeki ateşin sürekli yanması kâhinin sorumluluklarındandı. Küller önce sunağın doğusuna, sonra ordugahın dışında temiz bir yere konmalıydı.

6:14-17   Tahıl sunusu yasası: Burada kâhinlerin sunulardan kendilerine düşen payı, Buluşma Çadırı’nın avlusunda yemeleri gerektiğini ve mayasız ekmek yemeleri gerektiğini öğreniriz, çünkü tahıl sunusu Rab için çok kutsaldı.

6:18   Harun soyundan gelen her erkek tahıl sunusunu yiyebilirdi, ama erkekler kutsal, yani törensel açıdan temiz olmalıydılar. Bu kâhinler sunulara dokunmakla kutsal olmazlardı. Kutsallık, dokunarak elde edilmezdi, ama kişiler dokunmakla kirli sayılırlardı (Hag.2:11-13).8

6:19-23   Bu ayetler, başkâhinin yarısı sabah, yarısı akşam olmak üzere her gün sunması gereken özel bir tahıl sunusunu tanımlar. Sununun tümü ateşte yakılmalıydı.

6:24-30   Günah sunusunun yasası: Daha önce açıklandığı gibi, kâhin belirli günah sunularının paylarını yiyebilirdi (Levililer 4:22-5:13’te söz edilen kanın kutsal yere götürülmediği durumlardaki sunulardır). Sunular Buluşma Çadırı’nın avlusunda yenmeliydiler. Bu sununun çok kutsal olduğuna dikkat ediniz. Sununun etine dokunan kişi, kutsal ya da adanmış olmalıydı ve aynı kâhinlerin yaptığı gibi, kâhinlerin görevlerini yerine getirmese de kendisini kirlilikten temizlemeliydi. Eğer kan bir giysinin üzerine serpildiyse, giysi yıkanmalıydı – temiz olmadığı için değil, ama böylelikle kutsal kan kutsal yerden dışarıya, günlük yaşama taşınmamış ve kötüye kullanılmamış olurdu. Günah sunusunu pişirmek için kullanılan toprak kap kırılmalıydı, çünkü toprak kap suyu dışarı sızdırdığı için sakıncalıydı; daha sonra kötü amaçlar için kullanılabilirdi. Et, tunç bir kapta haşlanmışsa, kap ovulup suyla durulanmalıydı; çok kutsal olan günah sunusunun herhangi bir parçasının sıradan ya da kirli bir şeyle temas etmesini engellemek için bunu yapmak önemliydi. Suç sunusu gibi, günah sunusu da yakmalık sununun kesildiği yerde kesilmeliydi. Bu yer sunağın kuzey kısmındaydı (1:11).

7:1-7   7. bölümün ilk yedi ayeti, 5:14 - 6:7’de açıklanan suç sunusunun yasasını yeniden gözden geçirir.

7:8   8. ayet, yakmalık sunuya işaret eder ve yetkili kâhinin hayvanın derisini almaya yetkili olduğunu belirtir.

7:9,10   9. ayet, görevli kâhine ayrılması gereken tahıl sunusunun payını belirtir; 10. ayet diğer kâhinlere verilecek payları açıklar.

7:11-18   7:11-21’de esenlik sunusunun yasası işlenmiştir. Sununun biçimine ya da amacına göre üç çeşit esenlik sunusu vardı: Teşekkür etmek için (12. ayet), bazı özel bereketler nedeniyle Tanrı’yı övmek için; bir ant için (adak olarak verilen) (16. ayet), Tanrı’dan istenen bir dileğin yerine gelmesi halinde. Örneğin, tehlikeli bir yolculukta korunmak;9 gönülden verilen bir sunu ya da dilek adağı (16,17. ayetler). “Kendisini açıklayan Tanrı’yı takdir etmek için övgü sunulan durumlarda.”10 Esenlik sunusu için bir hayvan kurban edilirdi (3. bölüm), ama burada hayvanla birlikte pide ya da yufka sunulduğunu öğreniyoruz. Şükran sunusu ile birlikte istenen pideler 12 ve 13. ayetlerde sıralanmıştır. Sunuyu sunan kişi, her sunudan birini Rab’be bağış sunusu olarak sunardı ve o sunu, kanı sunağa döken kâhinin olurdu (14. ayet). Şükran sunusunun eti aynı gün yenmeliydi (15. ayet). Gönülden verilen sunu ya da dilek adağı sunusu, birinci ya da ikinci günde yenebilirdi (16. ayet). İki gün sonra arta kalan her şey yakılmalıydı (17. ayet); eti, belirtilen zamandan sonra yiyen kişi, halkın arasından “atılırdı”; bunun anlamı, İsrail halkının ayrıcalıkları kendisinden alınırdı. John Reid şöyle yazar: “Bu düzenlemeler, Tanrı’yla paylaşımın taze olması ve sunakta yapılanlardan uzak olmaması gerektiğini gösterir.”11

7:19-21   Eğer kirli sayılan bir şey ete dokunursa, et yenmemeli, yakılmalıydı. Yalnızca törensel açıdan temiz sayılan kişiler, temiz eti yiyebilirlerdi. Törensel açıdan kirli sayılan ve esenlik sunusunu yiyen kişiler, halkın arasından atılacaktı.

Esenlik sunusunun farklı parçalarının, Rab, kâhinler ve sunuyu sunan kişi için ayrıldığı gerçeği, bunun bir paydaşlık zamanı olduğunu belirtir. Ama Tanrı, günah ya da kirlilikle paydaşlıkta bulunamayacağı için bu kutlama yemeğine katılanların temiz olması gerekirdi.

7:22-27   Hayvanın en iyi parçası sayılan yağı, Rab’be aitti. Rab için sunakta yakılır ve yenmezdi (22-25. ayetler). Aynı şekilde, bedene yaşam veren kan, Tanrı’ya aitti ve yenemezdi (26,27. ayetler). Bugün bile, Yahudiler’in çoğu bu diyet yasalarına uymak için çaba gösterirler. Yasaya göre temiz satılan et ya da “koşer”, içinde kan içermeyen ettir. Yağ tüketiminden kaçınmak için birçok Yahudi’nin evlerinde hayvan yağı içeren sabunlar kullanılmaz. Bulaşıklarını yıkarken bile bu tür ürünler kullandıkları takdirde yıkadıkları bardak ve tabakların koşer olmadığına inanırlar. Yağ yememenin ruhsal gerekçesinin yanı sıra, tıbbi gerekçeleri de vardır. Dr. S. I. McMillen şu açıklamayı yapar:

Geçtiğimiz birkaç yıl içinde tıp bilimi, hayvan yağı yemenin damar sertliğine yol açan önemli bir neden olduğu gerçeğini fark etmiştir. Hayvan yağı, damarların çevresinde küçük ve yağlı kolesterol tümörlerine neden olur ve bu tümörler kan akışına engel olurlar. Son on yıl içinde dergiler, radyo ve televizyon bize hayvan yağı tüketimini azaltarak bedenimize verdiğimiz zararları azaltabileceğimizi bil-

dirirler. Tıp biliminin ulaştığı bu nokta bizi sevindirirken, bu modern araştırmaların, Kutsal Kitap’tan 3.500 yıl geride olması bizi şaşırtır.12

7:28-34   Sunuyu sunan kişi, esenlik sunularının döşünü Rab’bin önünde sallardı ve bu döş daha sonra kâhinlere verilirdi. Hayvanın sağ budu, Rab’bin önüne kaldırılır ve sonra görevli kâhine kendisi ve ailesi için yiyecek olarak verilirdi.

7:35,36   Bu ayetler, hayvanın döş ve sağ budunun, Tanrı’nın kendilerini kâhin olarak atadığı ilk günden bu yana, Harun ve oğullarının payı olduğunu tekrarlar. Daha önce belirtildiği gibi hayvanın döşü tanrısal sevgiyi, sağ budu ise tanrısal gücü ifade etmektedir.

7:37,38   Bu paragraf, 6:8’de başlayan sunu yasalarını sona erdirir. Tanrı Söz’ünde sunulara ve kurallarına geniş yer ayırmıştır, çünkü bunlar Tanrı için önemlidir. Bu bölümlerde, Tanrı Oğlu’nun kişiliği ve işi en ince ayrıntılarına kadar görülebilir. Bir pırlantanın farklı yüzleri gibi, bu örneklerin hepsi, “Sonsuz Ruh aracılığıyla kendini lekesiz olarak Tanrı’ya sunmuş” olan Rab İsa’nın parlak yüceliğini yansıtırlar (İbr.9:14). F. T. Wigram şu ilahisiyle Tanrı’yı över:

Mesih’in kişiliği her lütfu kucaklar,

Bir zamanlar boğazlanmıştı, ama şimdi diridir,

Göklerde O’nu övmemizi bekler.

III. KÂHİNLERİN ATANMASI (8-10. Bölümler)

1. Kâhinlerin Musa Tarafından Görevlendirilmesi (8. Bölüm)

8:1-5   Mısır’dan Çıkış 28 ve 29. bölümlerde Tanrı Musa’ya Harun’u ve oğullarını kâhinler olarak ataması için ayrıntılı buyruklar vermişti. Levililer 8-10. bölümlerde Musa’nın bu buyrukları nasıl yerine getirdiğini okuruz. Musa, kâhinleri ve halkı Buluşma Çadırı’nın kapısında bir araya topladı. Tanrı’ya topluluğun önünde hizmet edecekti.

8:6-9   Musa hem Harun’u, hem de oğullarını suyla yıkadı. Sonra Musa Harun’a başkâhinin tüm giysilerini giydirdi: Tunik, kuşak, kaftan, efod, efod şeriti, göğüslük, Urim ve Tummim, sarık ve kutsal taç. Kâhinin görünüşü etkileyici olmalıydı.

8:10-13   Sonra Musa, Tanrı’nın konutunu ve içindeki her şeyi meshetti ve kutsal kıldı.

Musa’nın Harun’un başına yağ dökmesi (serpmesi değil), Büyük Başkâhi-nimiz İsa tarafından üzerimize dökülen Kutsal Ruh’un güzel bir örneğidir.

Musa sonra, Harun’un oğullarına mintanları, kuşakları ve başlıkları giydirdi.

8:14-17   Harun ve oğulları ellerini günah sunusu olan boğanın başına koyduklarında, Musa boğayı kesti. En yüksek dini önderler bile, topluluğun en az önemli üyeleri kadar Tanrı’nın kefaret eden kurbanına ihtiyaç duyarlar.

8:12-21   Musa aynı şekilde, Harun ve oğulları için yakmalık sunu sunmak üzere bir koç getirdi ve buyrulan törenleri uyguladı.

8:22-29   Atanma sunusu: Harun ve oğulları için sunulan atanma sunusu, aynı zamanda atanma koçu olarak da adlandırılırdı (ya da tam olarak, “tatmin sunusu koçu”). Bu sununun alışılmış esenlik sunularından farkı, kanın kullanılma biçiminde görülür (23,24. ayetler); normalde yenilebilir olan sağ budun yakılması ve yağlı pideler de alışılmış esenlik sunularından farklıdır. Musa, kâhinlik görevini yaptığından kendine düşen pay olarak hayvanın döşünü alırdı.

Kan, Harun ve oğullarının kulak memesi, el ve ayaklarına sürülürdü; bu bize Mesih’in kanının, itaat, hizmet ve adımlarımızı etkilemesi gerektiğini hatırlatır.

8:30-36   Musa, Harun ve oğullarının üzerine sunağın üzerindeki kanın ve kurbanın meshedildiği zeytinyağının birazını serpti. Kâhinlere, esenlik sunusunun etini ekmekle birlikte yemeleri buyrulmuştu.

Yukarıdaki atanma töreni yedi gün süreyle tekrarlanırdı, bu süre içinde Buluşma Çadırı’nın giriş bölümünden dışarı ayrılmalarına izin yoktu.

Matthew Henry, bu bölümü yorumlarken eksik olan bir nokta üzerinde durmuştur:

Atanmalarıyla ilgili tüm törensel uygulamalardan sonra, Mesih’in kâhinliğinin onurlandırılması ve tanınması için ayrılan bir onaylama bölümü vardı. Bu bölüm, Harun ve oğullarının ant içmeden kâhin yapıldıklarını, ama Mesih’in bir ant ile kâhin olduğu gerçeğini vurgulardı (İbr.7:21), çünkü ne bu kâhinler, ne de kâhinlikleri sürekli değildi, ama Mesih’in kâhinliği sonsuz ve değişmezdi.13

B. Harun’un Sunduğu Sunular (9. Bölüm)

9:1-4   Harun ve oğulları, 8. günde resmi görevlerine başladılar. Önce kendileri için bir günah sunusu olarak genç bir boğa ve yakmalık sunu olarak bir koç sunmalıydılar. Sonra halk için sunu getireceklerdi: Günah sunusu için erkek bir keçi; yakmalık sunu için bir yaşında kusursuz bir buzağı ve bir kuzu; esenlik sunuları için bir boğa ve bir koç; bir tahıl sunusu.

9:5-23   Tüm topluluk Buluşma Çadırı’nın önünde Rab’bin huzuruna yaklaştı. Harun, günah sunusu, yakmalık sunu, halkın sunusu, tahıl sunusu, esenlik sunuları ve sallamalık sunuyla ilgili (5-21. ayetler) Musa’nın tüm buy-ruklarına itaat ettiğinde, Musa elini kaldırdı ve halkı kutsadı (22,23. ayetler).

9:24   Sonra Buluşma Çadırı’ndaki En Kutsal Yer’den bir ateş çıktı ve tunç sunağın üzerindeki yakmalık sunuyu yakıp küle çevirdi. Bu durum, Tanrı’nın sunuyu kabul ettiğini gösteriyordu. Rab’bin bu ateşi, yakmalık sunu sunağının üzerinde sürekli yanmalıydı.

C. Nadav ve Avihu’nun Saygısızlığı (10. Bölüm)

10:1-3   Harun’un oğulları olan Nadav ve Avihu, Rab’bin önünde O’nun buyruklarına aykırı bir ateş sundular. Rab’bin buyruklarına aykırı ateşle kastedilen belki de tunç sunaktan alınmayan ateşti. Tunç sunak Golgota’yı simgelediğinden, Nadav ve Avihu Tanrı’ya, Mesih’in kefaret eden işinin dışında başka bir yolla yaklaşmaya çalıştıklarını gösterir. En Kutsal Yer’den çıkan ateş, her ikisini de Kutsal Yer’deki altın sunağın yanında dururlarken yakıp yok etti. Musa Harun’u, yakındıkları takdirde, Tanrı’nın adil davranışlarına karşı isyan ediyor sayılacakları konusunda uyardı.

10:4-7   Mişael ve Elsafan, Harun’un oğullarının cesetlerini Buluşma Çadırı’ndan çıkartıp ordugahın dışında bir yere taşımalarından sonra, Musa, Harun’a ve sağ kalan iki oğluna yas tutmamalarını, Tanrı’nın ateşle gösterdiği gazabı için tüm İsrail evi yas tutarken, onların Buluşma Çadırı’nın içinde kalmalarını söyledi.

10:8-11   Bazıları, bu buyruktan Buluşma Çadırı’nda sarhoş eden herhangi bir içki içilmemesi sonucunu çıkarır; Nadav ve Avihu’nun Rab’bin buyrukla-rına aykırı ateş sundukları sırada sarhoş olduklarını düşünürler.

10:12-18   Musa, Harun’a ve sağ kalan iki oğlu olan Elazar ve İtamar’a tahıl sunusunu yemelerini buyurdu (12,13. ayetler); sallamalık sununun döşünü de yemeliydiler (14,15. ayetler). Musa, halk için bir günah sunusu olarak kullanılan keçiyi ararken, Harun’un oğulları Elazar ve İtamar’ı, kurbanı kutsal yerde yemek yerine, yakarken buldu. (Harun’un oğulları, belki de kardeş-lerinin üzerine gelen gazap nedeniyle Tanrı’dan korkmuşlardı.) Kural, günah sunusunun kanı, kutsal yere getirildiği takdirde kurbanın yakılması gerektiği yönündeydi (6:30). Getirilmediği takdirde yenmesi gerekiyordu (6:26). Musa onlara bu durumda, kanın kutsal yerin içine getirilmediğini; bu nedenle sunuyu yemeleri gerektiğini hatırlattı (16-18. ayetler).

10:19,20   Musa’nın paylaması üzerine Harun, halkın, istendiği gibi Rab’be günah ve yakmalık sunu sunduğunu, ama Rab’bin Nadav ve Avihu’yu ağır şekilde cezalandırdığını söyledi. Günah sunusunu yese, Tanrı bundan hoşnut olur muydu diye merak ediyordu. Musa, Harun’un özrünü uygun buldu.

10. bölüm, kâhinlikle ilgili bölümlerle son bulur.

IV. TEMİZ VE KİRLİ SAYILANLAR (11-15. Bölümler)

Bu beş bölüm, törensel temizlik ve kirlilik konularıyla ilgilidir. Bu konular, Yahudiler için yalnızca ahlaksal yönden değil, aynı zamanda dinsel törenlere katılmayı engelledikleri için yanlış eylemlerdi. Kirli sayılan kişiler, temizlenene kadar törensel açıdan uygunluk taşıyamazlardı. Kutsal bir halk, yaşamının her alanında kutsal olmalıydı. Tanrı, yiyeceği bile, neyin temiz neyin kirli olduğu konusundaki farklılığı resmetmek için kullandı.

A. Temiz ve Kirli Sayılan Yiyecekler (11. Bölüm)

11:1-8   Çatal ve yarık tırnaklı, geviş getiren bir hayvan temizdi. “Çatal ve yarık tırnaklı” ifadesi aynı şeyin iki farklı şekilde söylenişini andırır. Ama sözcüklerin anlamı tırnağın tamamen ayrık olması gerektiğidir. Öküz, sığır, koyun, keçi ve geyik temiz hayvanlar arasındaydı. Domuz, deve, kaya tavşanı, tavşan gibi hayvanlar kirliydi. Bu ayrımın ruhsal uyarlaması, Hıristiyanlar’ın

Tanrı’nın sözü üzerinde düşünmeleri (geviş getirmek) ve dünyadan ayrı yürümeleri (yarık tırnak) gerektiğidir.

Ama Tanrı, aynı zamanda bu hayvanların etlerini yasaklamakla halkının sağlığını da korumaktaydı. O tarihlerde buzdolabı yoktu; hayvan çiftliklerinde de antibiyotik kullanılmıyordu.

11:9-12   Pulları ve yüzgeçleri olan bir balık temizdi. Uskumru, yılan balığı ve kabuklu deniz hayvanları gibi balıklar kirliydi. Yüzgeçler, genelde bir Hıristiyan’ı düşman bir dünyaya karşı koruyan zırh örneği olarak görülürler. Pullar ise, Hıristiyan’ı dünya tarafından bozguna uğratılmadan, dünya üzerinde egemen olmasını sağlayan tanrısal gücü simgeler.

11:13-19   Diğer yaratıkları avlayan kuşlar kirliydi. Örneğin kartal, doğan, akbaba, yarasa. (Yarasa kuş değildir, ama İbranice’de kuş olarak çevrilen sözcük, Türkçe’deki anlamından daha geniş bir anlam taşır: “Kanatlı ve uçan”).

11:20-23   20-23. ayetler, kanatlı böceklerin belirli biçimde olanlarıyla ilgilidir. Yalnızca dört ayaklı ve kanatlı olup, ayaklarını sıçramak için kullanan hayvanlar temizdi: Küçük çekirgeler, ağustosböceği, bütün çekirge türleri ve cırcırböcekleri.

11:24-28   Kirli yaratıkların leşine dokunan bir kişi, akşama kadar kirli sayılırdı. Pençelerini yere basarak yürüyen hayvanlar özellikle vurgulanmıştır: Kedi, köpek, aslan, kaplan, ayı vb.

11:29-38   Burada sürüngen hayvanlar tanımlanır – gelincik, fare, tüm kertenkele türleri. Bu hayvanların leşine dokunan kişi akşama kadar kirli sayılırdı. Eğer bu yaratıklardan birinin leşi, bir kabın üzerine düşerse, kap suyla yıkanmalıydı ve akşama kadar kirli sayılırdı, kap topraksa kırılmalıydı. Toprak kaptaki yenebilir herhangi bir yiyecek kirlenirdi ve yenemezdi. İki istisna verilmiştir: Bu hayvanlardan birinin leşi, kaynak ya da su sarnıcının üzerine düşerse, kaynak ya da su sarnıcı temiz sayılacaktı. Eğer ekin tohumunun üzerine düşerse, o tohum temiz sayılacaktı. Ama suya konmuş tohumun içine düşerse, tohum kirlenirdi.

11:39-40   Ölen temiz bir hayvanın leşine bir insan dokunduğunda ya da etini bilmeden yediğinde akşama kadar kirli sayılırdı. Giysileri yıkanmalıydı.

11:41-47   41-43. ayetler, solucan, yılan, kemirgen hayvanlar ve böceklerle ilgilidir. Bu hayvanlardan herhangi birini yiyen, törensel açıdan kirlenirdi. Tanrı, temiz ve kirli yaratıklarla ilgili bu yasayı verirken, kendi kutsallığı ve halkının da kutsal olması gerektiği konusunda dersler vermekteydi (4-47. ayetler).

Markos 7:18,19’da Rab İsa, tüm yiyeceklerin temiz olduğunu bildirdi. Pav-lus, şükranla kabul edildiği takdirde hiçbir yiyeceğin reddedilmemesi gerekti-ğini öğretti (1Ti.4:1-5). Yine de, hastalık bulaştıran yiyecekler, kişi tarafından kültürel açıdan kabul edilemeyen ya da hazmı zor yiyecekler istisna oluştururlar.

B. Doğum Yapan Kadının Paklanması (12. Bölüm)

12:1-4   12. bölüm, doğum yapan kadının kirliliğiyle ilgilidir. Oğlan çocuk doğuran bir kadın, aynı adet gördüğü günlerde olduğu gibi, yedi gün süreyle kirli sayılırdı. Sekizinci gün çocuk sünnet edilirdi (3. ayet). Sekizinci gün, kanın pıhtılaşması konusundaki en güvenilir gündü. Günümüzde kan pıhtılaşması sorunu K vitamini iğneleriyle çözülmüştür. Doğuran kadın, doğumdan sonra yedi güne ek olarak, otuz üç gün daha evde kalırdı. Kutsal bir şeye dokuna-maz ve tapınağa giremezdi. Örneğin, Buluşma Çadırı’nın çevresindeki avluya.

12:5   Doğurduğu çocuk bir kız ise, anne iki hafta süreyle kirli sayılır ve bu iki haftaya ek olarak altmış altı gün evde kalması gerekirdi.

12:6-8   Paklanma zamanının sonunda, anneye yakmalık bir sunu olarak bir yaşında bir kuzu ve bir günah sunusu olarak genç bir güvercin ya da bir kumru getirmesi buyrulmuştu. Eğer kuzu sunacak parası yoksa, kadın iki kum-ru ya da iki yavru güvercin getirebilir, birini yakmalık, diğerini günah sunu-su olarak sunabilirdi. Rabbimiz’in annesi, İsa Mesih’in yoksul bir ailede doğ-duğunu gösteren iki kuş sunusu getirmişti (Luk.2:22-24).

Kirlilik ve bir bebeğin doğumu arasındaki ilişki garip görünebilir. Evlilik kurumu günah dünyaya girmeden önce tasarlandığından, Kutsal Yazılar, evliliğin kutsal olduğunu öğrettiğinden ve Tanrı insanlara üremelerini buyurduğundan bu durum garip gelebilir. Kirlilik, Rabbimiz’in dışında hepimizin suç içinde doğduğu ve annelerimizin bize günah içinde hamile kaldıkları gerçeğini hatırlatır (Mez.51:5). Doğan çocuğun kız olması halinde kirlilik süresinin uzaması, belki de erkeğin kadından önce yaratıldığı, kadının erkek için yaratıldığı, kadına aşağılık duygusu değil, ama erkeğin önünde bir boyun eğme konumu verildiği ve ilk günahı işleyenin kadın olduğunu hatırlatmaktadır.

Williams’a göre, Tanrı bu yasayı, doğum yapan anneyi doğumdan sonraki zayıflığı nedeniyle bulaşıcı hastalık kapma tehlikesinin büyük olduğu bir zaman içinde gelecek olan ziyaretçilerden korumak için koymuştur.14

C. Deri Hastalıklarının Teşhisi (13. Bölüm)

13. bölüm, deri hastalıklarının teşhisi, 14. bölüm ise bu hastalıklardan iyileşme konularıyla ilgilidir. Kutsal Kitap’ta deri hastalıkları konusunda farklı görüşler mevcuttur. Deri hastalığı olanlar genellikle özgürce hareket edebilirlerdi, şekil olarak bozulmamışlardı, bedenleri bütünüyle yaralarla kaplı olsa da zararsızdılar ve iyileşme umutları vardı.

Kâhin bazı açılardan bir doktorun görevini yerine getirirdi. Deri hastalıkları belki de ruhsal ve fiziksel konular arasındaki yakın ilişkinin gizli bir hatırlatıcısıydılar. İnsan, üç kısımdan oluşan bir varlıktır ve etkilenen bir kısım diğer kısımları da etkiler.

Deri hastalığı sayılıp sayılmama konusundaki teknik açıklamalarla birlikte ev ve giysilerdeki “deri hastalıklarından” söz eden ifadeler içeren 13. bölümün anlaşılması güç bir bölüm olduğunu itiraf etmeliyiz. Tıp eğitimi görmüş bir İbrani araştırmacı olan Dr. R. K. Harrison şu noktaya işaret eder: “Hiçbir çeviri, İbranice sözcüğün kapsamına giren koşullar için yeterli değildir, ama anlamının Hansen hastalığı olarak adlandırdığımız hastalığı kapsadığı yeterince açıktır.”15

Dr. R. K. Harrison, İbranice sözcük ve bu sözcüğün Grekçe karşılığı (Cüzam, lepra) hakkındaki bilinen gerçekleri şöyle özetler:

İbranice’deki sāra’at sözcüğü köken olarak, “deri hastalığına yalanmak” anlamına gelir ve özelden çok genel bir tanımlamadır. Eski Antlaşma’da kumaş küfü, bina duvarlarındaki küf ve bu tür yapıların bünyelerindeki olası kuru küf olarak geniş anlamda kullanılan bir tanımdı. Yetmişler çevirisinde, doğası ve anlamı itibarıyla oldukça belirsiz bir sözcük olan, Grekçe lepra sözcüğü kullanılmıştır. Grek tıp yetkilileri, sözcüğü, derinin üzerinde ufak kar tanelerine ya da kabuğa benzer rahatsızlıklara neden olan bir hastalığı tanımlamak için kullanmışlardı. Herodot ise, sözcükten leukē olarak bilinen, Grekçe’deki elephantiasis’in karşılığı olduğu düşünülen bir tür deri kabarması rahatsızlığı ile bağlantılı olarak söz eder ve bu, günümüzdeki klinik cüzamını (Hansen hastalığı) andırmaktadır.16

13:1-3   İlk paragraf, kişide Kutsal Kitap’ta sözü edilen deri hastalıklarının belirtileri için kişiyi araştıran kâhini tanımlar.

13:4-8   Daha sonra, kesin olmayan durumlarda ne yapılması gerektiğine ilişkin açıklamalar bulunur. Hasta kişi yedi gün süreyle kapalı yerde tutulmalıydı. Eğer yarası yayılmamışsa, yedi gün daha kapalı yerde tutulmalıydı. Sonra hastalık kontrol altına alınmış gibi göründüğünde, kâhin kişiyi temiz ilan ederdi. Eğer deri üzerindeki kabarma, ikinci muayeneden sonra yayıldıysa, kâhin kişiyi kirli ilan ederdi.

13:9-11   Müzmin deri hastalığı yayılmışsa, kâhin hastayı kirli ilan ederdi.

13:12,13   Hastanın tüm yaraları beyazlaşmışsa, hastalık durmuştur. Kâhin hastayı temiz ilan eder.

13:14,15   Eğer hastanın kızıl eti göründüyse, kâhin onu kirli ilan ederdi. Kişi deri hastalığına tutulmuştu.

13:16,17   Bir deri hastalığı durumunda, kızıl et iyileşerek beyazlaştıysa, kişi yine temiz sayılırdı.

13:18-23   Burada bir çıbanla ilgili üç olası teşhis sunulmuştur. Eğer kâhin, yaranın derine indiğini ve yara üzerindeki kılların beyazlaştığını görürse has-tayı kirli ilan etmeliydi (18-20. ayetler). Eğer yedi günlük karantina süresinde yara yayıldıysa, bu deri hastalığı anlamına gelirdi (21,22. ayetler). Yara yayıl-madıysa, kişi temiz ilan edilirdi (23. ayet).

13:24-28   Burada olası bir deri hastalığındaki ateş yanığı tanımlanır. Belirtilerden kişinin hasta olduğu açıkça görüldüğünde, kâhin kişiyi kirli ilan eder-di (24,25. ayetler). Yedi günlük bir deneme dönemi, durumun ilerleyip ilerleme-diğini açıklar ve hastalığı kesinleştirirdi (26, 27. ayetler). Eğer yalnızca yanıktan kaynaklanan bir şişlik varsa, kişide deri hastalığı yoktu (28. ayet).

13:29-37   Burada, baş ya da çenedeki yaraların durumu incelenir. Belirtiler-den, bir kadın ya da erkeğin deri hastalığına yakalandığı açıkça görüldüğün-de, kişinin kirli ilan edilmesi gerekirdi (29,30. ayetler). Kişinin hastalığı kesin olarak teşhis edilemiyorsa (31-37. ayetler), yedi gün kapalı bir yerde tutulurdu. Eğer yara deriye yayılmadıysa, hasta tıraş olur ve yedi gün daha bekletilirdi. Eğer hastalık (uyuz) yayıldıysa, kişi kirliydi. Eğer hastalık durmuşsa, kişi temizdi.

13:38,39   Derisinde beyaz, parlak lekeler bulunan bir erkek ya da kadın, törensel açıdan temiz ilan edilirdi. Harrison’un yarı teknik çevirisine göre, hastalık “ciltte görünen bir benekten” oluşurdu.17

13:40-44   Normal saç dökülmesi (alopecia) ile deri hastalığının neden olduğu kellik arasındaki farklılıklar belirtilir.

13:45,46   Deri hastalığına yakalanan kişi perişan olurdu. İsrail ordugahının dışında kalır ve yırtık giysiler giyerdi, başı tıraş edilirdi. İnsanlar yanına yaklaştığında ağzını ya da bıyığını örtüp, “Kirliyim! kirliyim!” diye bağırması gerekirdi. Burada tekrar, erken dönemdeki koruyucu tıbbın bir örneğini görürüz. Hastalığın yayılmasını engellemek için hastanın tek başına bırakılması, kabul edilen bir tıbbi işlemdir.

13:47-59   “Deri hastalığı” bir giyside görüldüyse, bunun anlamı büyük olasılıkla yün, keten ya da deri giysi üzerindeki bir tür küftü. Harrison, bu şekilde lekelenerek bozulan giysilerle ilgili görüşünü şöyle açıklar:

Küfler, ceset ya da çürüyen hayvan ya da bitkiler üzerinde birdenbire çıkarak büyürler ve çeşitli tonlardaki lekelerle ortaya çıkarlar.18

Harrison, bu konuda ruhsal bir uyarlama yapmıştır:

Ani büyüme, her şeyi etkiler; aynı ilk günah lekesinin insan kişiliğinin tüm bölgelerine ulaşması gibi.19

Yahve’nin halkı, hem içsel hem dışsal açıdan saf ve temiz olmalıdır:

Tanrımı överim.

Günahtan özgür kılınan,

O’nun kanına güvenen bir yüreğe sahip olayım diye

Kurtarıcım, kanını benim uğruma karşılıksız olarak döktü.

Mesih’i, ne ölüm, ne de yaşam,

İçinde oturduğu alçakgönüllü, pişman, inançlı ve temiz yürekten ayıramaz.

– Charles Wesley

Ç. Deri Hastalarının Paklanması (14. Bölüm)

14:1-7   Burada, deri hastası olan birinin iyileştikten sonraki temizlik töreni anlatılır. Önce ordugahın dışında, kâhin tarafından muayene edilirdi. Eğer iyileştiyse, iki tane canlı ve temiz kuşu, sedir ağacı, kırmızı iplik ve mercan-köşkotu ile birlikte sunardı. Yüksek bir ağaç olan sedir ağacı ve kısa boylu bir bitki olan mercanköşkotu, Tanrı’nın, tüm insanlar, yeryüzü ve her şey üzerin-deki yargısını resmederdi. Kırmızı renk, Yeşaya 1:18’deki günahlarla ilgiliydi; bu nedenle burada aktarılmak istenen düşünce, Tanrı’nın günahı yargıladığıdır. Kuşlardan biri... akarsuyun üzerinde kesilecek ve ikinci kuş, sedir ağacı, kır-mızı iplik ve mercanköşkotuyla birlikte akarsuyun üzerinde kesilen kuşun kanına batırılacaktı. Temizlenen deri hastasına bu kan yedi kez serpilecek ve temiz ilan edilecekti. Sonra, diri olan kuşun kıra salınması gerekiyordu.

Deri hastalığı birçok biçimde günahı simgeler; kişinin kirli ilan edilmesine, Tanrı’dan uzak olarak ordugahın dışına gönderilmesine ve kendisine bir kurban gibi davranılmasına neden olurdu. Bundan dolayı bir deri hastasının temizliğinde üzerine kan (Mesih’in kanı) ve akarsu (Kutsal Ruh’un yenileyen işi) serpilmeliydi. Bir günahkâr tövbe ve imanla Rab’be döndüğünde, Mesih’in ölümü ve dirilişi (iki kuş ile resmedilir), tövbe eden günahkârın hesabına sayılırdı. Kan, Kutsal Ruh’un gücü aracılığıyla Tanrı’nın önünde serpilirdi; böylelikle kişi temiz sayılırdı.

Benim için bedeni deşilmiş olan Çağların Kayası,

Sende saklanayım; delinmiş göğsünden akan su ve kan,

Beni günahımın suçundan ve gücünden temizleyerek iyileştirsin.

– Augustus M . Toplady

14:8-20   Temizlenen deri hastası giysilerini yıkar, tüm kıllarını tıraş eder ve bedenini yıkardı (8. ayet). Sonra ordugahtan içeri girmesine izin verilirdi, ama yedi gün süreyle kendi çadırına giremezdi. Yedi gün sonra tekrar yıkanır, tıraş olur ve temiz ilan edilirdi (9. ayet). Sekizinci gün, Rab’be sunular getirirdi (10,11. ayetler): Suç sunusu (12-18. ayetler); günah sunusu (19. ayet); yakmalık sunu (20. ayet). Kâhin, kanı deri hastasının kulak memesine, eline ve ayağına sürerdi (14. ayet). Bunun anlamı, Tanrı’nın sözünü işitmek, Tanrı’nın isteğini yapmak ve Tanrı’nın yollarında yürümektir.

14:21-32   Temizlenen deri hastası, eğer istenen hayvanları alamayacak kadar yoksulsa, o zaman kendisine günah ve yakmalık sunu olarak iki kumru, ya da iki yavru güvercin getirmesi için izin verilirdi, ama suç sunusu için kuzu getirmesi zorunluydu.

Tahıl sunusu, her durumda suç, günah ve yakmalık sunulara eşlik ederdi.

14:33-53   Son olarak, bir evde ortaya çıkan deri hastalıkları için yasalar verilir. Bu yasalar, halk Kenan’a ulaştığında ve çadırlar yerine kalıcı evlerde yaşamaya başladıklarında uygulanacaktı. Bir evde “deri hastalığı” görülmesi, büyük olasılıkla bir tür küf hastalığı ya da çürüme anlamına gelmekteydi. Rab, kâhin evdeki küfe bakmaya gitmeden önce, evdeki her şeyin kirli sayılarak uzaklaştırılmaması için evin boşaltılmasını buyurdu (36,38. ayetler). Önce evdeki küflü taşlar sökülmeliydi. Ama eğer hastalık devam ederse, ev yıkılmalıydı (39-45. ayetler). Evdeki hastalık durdurulduğu takdirde, kâhin deri hastası olan bir kişinin temizliğine benzer bir temizlik töreni uygulardı (48-53. ayetler).

14:54-57   Bu paragraf, 13 ve 14. bölümlerin bir özetidir.

D. Bedensel Akıntının Yol Açtığı Kirlilik (15. Bölüm)

15:1-18   15. bölüm, insan bedeninden çıkan doğal ya da hastalıklı akıntıların kirliliği hakkındadır. 1-12. ayetler, bir erkekten, bel soğukluğu gibi hastalık sonucu çıkan akıntıları ima ediyor olabilir. Temizlik töreni 13-15. ayetlerde anlatılmıştır. 16-18. ayetler meni akıntılarına işaret eder; cinsel ilişki dışında (16,17. ayetler) ve cinsel ilişkide bulunurken (18. ayet).

15:19-33   19-24. ayetler, bir kadının normal adet görme dönemi hakkındadır. Bu durum için sunu istenmez. 25-30. ayetler, bir kadının kan akıntısını tanımlar, ama adet görmeyle ilgili olmadıklarından doğal değildirler. 31-33. ayetler bölümü özetler.

V. GÜNAHLARI BAĞIŞLATMA GÜNÜ (16. Bölüm)

Yahudi takviminin en önemli günü, Günahları Bağışlatma Günü’ydü (İbra-nice’de Yom Kippur). Bu önemli günde kâhin, kendisi ve halk için kefaret ede-cek olan kurban kanı ile En Kutsal Yer’e girerdi. Bu önemli gün, Çardak Bay-ramı’ndan beş gün önce, yedinci ayın onuncu gününe rastlardı. Günahları Ba-ğışlatma Günü, genellikle Yahve’nin bayramları listesinde yer almasına rağmen, aslında istekleri denetleme (oruç) ve kutlama töreni zamanıydı (23:27-32).

Bu bölümde, En Kutsal Yer’in (Kutsallar Kutsalı), Kutsal Yer olarak ve Kutsal Yer’in Buluşma Çadırı olarak adlandırıldığını hatırlamamız yaralı olur.

16:1-3   Harun’un Nadav ve Avihu adlı iki oğlu kutsal bir şeye saygı göstermemişlerdi. Onların yargılanmasına benzer bir yargı, başkâhin En Kutsal Yer’e, Günahları Bağışlatma Günü’nün dışında bir gün girdiği takdirde başına gelecekti. Günahları Bağışlatma Günü’nde başkâhin, genç bir boğanın kanını günah sunusu olarak ve bir koçun kanını yakmalık sunu olarak taşımalıydı.

16:4-10   Olayların sırasını izlemek kolay değildir, ama bunu izleyen olay, törenin genel ana hatlarıdır. Başkâhin önce yıkanır, sonra beyaz keten giysiler giyerdi (4. ayet). Ön hazırlıkların başlangıcı olarak, bir boğa ve koçu Buluşma Çadırı’na getirirdi. Boğayı bir günah sunusu, koçu yakmalık sunu olarak kendisi ve ailesi için sunardı (3. ayet). Halk için sunacağı iki keçi ve bir koçu getirirdi; keçiler günah sunusu olarak, koç ise, yakmalık sunu olarak sunulurdu (5. ayet). İki keçiyi (teke) Buluşma Çadırı’nın girişinde sunar ve iki keçi üzerine kura çekerdi – biri Rab için, diğeri günah keçisi olmak üzere (7,8. ayetler). “Günah keçisi” olarak çevrilen sözcük Azazel’dir; “ayrılan keçi” anlamına gelmektedir.

16:11-22   Sonra, kendisi ve ev halkı için yakmalık sunu olarak boğayı keserdi (11. ayet). Sonra, korları buhurdana koyup iki avuç dolusu güzel kokulu buhur alarak En Kutsal Yer’e götürürdü. Orada buhuru korların üzerine dökerdi. Buhur dumanı Bağışlanma Kapağı’nı örterdi (12,13. ayetler). Yakmalık sunu sunağındaki boğanın kanından biraz alarak bu kanı En Kutsal Yer’e götürür ve orada Bağışlanma Kapağı’nın üzerine, doğuya doğru serperdi. Aynı zamanda, kapağın önünde de bunu yedi kez tekrarlardı (14. ayet). Bir günah sunusu olarak seçilmiş keçiyi keser (8. ayet) ve kanını, boğanın kanıyla yaptığı gibi Bağışlanma Kapağı’nın üzerine serperdi (9,15. ayetler). Böyle yapmakla En Kutsal Yer’i İsrail halkının kirliliğinden arındırırdı (16. ayet). Kanı serpmekle, aynı zamanda Buluşma Çadırı ve yakmalık sunu sunağını da arındırmış olurdu (18,19. ayetler). Buradaki ayrıntılar çok açık değildir. Günahları bağışlatma, En Kutsal Yer’de başlar, sonra Kutsal Yer’e doğru devam eder ve sonunda tunç sunakta biterdi (15-19. ayetler). Her iki elini de

günah keçisinin başına koyduktan (8. ayet) ve halkın günahlarını itiraf ettikten sonra (10,20,21. ayetler) bu iş için atanan bir adam, keçiyi çöle gönderirdi (21,22. ayetler). İki keçi, günahların bağışlanmasıyla ilgili iki farklı görünümü simgelemekteydi: “Keçilerden biri, Tanrı’nın karakter ve kutsallığını, diğeri ise günahlarından kurtarılması gereken günahkârın ihtiyacını simgelerdi.”20 Harun’un, ellerini yaşayan keçinin başına koyması, İsrail’in günahlarını (ve bizimkileri) Mesih’in üzerine, kaldırılmak üzere sonsuza kadar koyduğunu belirtir (21. ayet).

Bir ilahi yazarı bu konuyu şöyle ifade etmiştir:

Günahlarım İsa’nın, Tanrı’nın lekesiz Kuzusu’nun üzerine kondu;

İsa günahlarımın hepsini taşıdı ve bu lanetli yükten özgür kıldı.

Suçum İsa tarafından taşındı;

Kırmızı lekeleri değerli kanıyla temizledi,

Üzerimde bir tek leke bile kalmadı.

– Horatius Bonar

16:23-33  Başkâhin, kutsal bir yerde (yıkanma kazanında olabilir) yıkanıp kendi yücelik ve görkem giysilerini giyerdi (23,24. ayetler). Yahudi geleneğine göre, beyaz keten giysiler asla tekrar giyilmezdi. Başkâhin daha sonra biri kendisi, diğeri halk için olmak üzere yakmalık sunu olarak iki koç sunardı (24. ayet). Başkâhin iki günah sunusunun yağını sunakta yakardı. Sunuların deri, et ve gübreleri ordugahın dışında yakılırdı (25,27. ayetler). Genellikle kâhine verilen yakmalık sununun derisi bile yakılmalıydı (7:8). Yahudiler’in yasa ve yorum kitabı olan Talmud’a göre başkâhin, akşam kurbanından sonra buhurdanı getirmek için En Kutsal Yer’e girerdi. Günahları bağışlatma töreninde halk günahlarını itiraf eder ve çalışmazdı (29. ayet).

Yukarıdaki bilgilerden, başkâhinin En Kutsal Yer’e en az dört kez girdiği görülmektedir. Bu durum, başkâhinin yılda ancak bir kez En Kutsal Yer’e girdiği düşüncesinin yer aldığı İbraniler 9:7-12 ayetleri ile zıtlık oluşturmaz.

16:34  Günahları Bağışlatma Günü’ndeki ciddi törensel uygulamalara rağmen, bu günün günahları ortadan kaldırma konusundaki yetersizliği, “yılda bir kez” sözcüklerinde ifade edilmektedir. “Boğalarla tekelerin kanı günahları ortadan kaldıramaz” (İbr.10:4). Mesih’in yaptığı iş sonunda, insanın günahları yılda bir kez yerine, tamamıyla ortadan kaldırılmıştır! Isaac Watts bu gerçeği şöyle ifade etmişti:

Yahudi sunaklarında kesilen

Tüm hayvan kanları,

Suçlu vicdana huzur sağlayamaz

Ya da lekelerini yıkayamaz.

Ama göksel Kuzu Mesih,

Tüm günahlarımızı ortadan kaldırdı.

O, en yüce isme ve hayvanlarınkiyle karşılaştırılamayacak kadar

Değerli kana sahiptir.

VI. KURBANLA İLGİLİ YASALAR (17. Bölüm)

17:1-9   Yorumcular, 1-9. ayetleri hakkında farklı görüşlere sahiptirler. (1) Bölüm, herhangi bir hayvanın, Buluşma Çadırı’nın önünde sunulmadıkça yiyecek olarak dahi öldürülmesini yasaklamaktadır. (2) Kurbanlık hayvanların açık kırlarda ya da Buluşma Çadırı’nın dışında herhangi bir yerde sunulması yasaktı. (3) Halk çölde bulunduğu sürece kurbanlık hayvanların yiyecek olarak kesilmesi yasaktı. Bu durum, halk vaat edilen topraklara ulaştığında değişti (Yas. 12:15). Morgan şöyle bir açıklama yapar:

İbranice sözcüğün birebir anlamı “kıllı olanlar”dır. Yeşaya 13:21 ve 34:14’te sözcük, “teke görünümlü cinler” ve “vahşi keçiler” olarak çevrilmiştir. Yarısı insan yarısı keçi şeklinde olan ilah, bir hayal ürünüydü. Mısır’da Pan adlı bu keçi-insana tapınılırdı. Sanki bu sözcük, bu halkın sahte tanrıya tapındığı gerçeğini ifade etmek içindi.21

17:10-14   Kan yemek yasaklanmıştı. Kan, beslenme için değil, günahların bağışlanması içindi. “Canlılara yaşam veren kandır” (11. ayet). Kefaretin ardındaki ilke, yaşama karşılık yaşamdır. Günahın ücreti ölüm olduğu için, kan dökülmesiyle sembolize edilir; bu nedenle “kan dökülmeden günahların bağışlanması mümkün değildir”. Bağışlanma, günahın cezası mazur görüldüğü için değil, yaşam, kanını döken bir kurbana transfer edildiği için sağlanır. 11. ayet, Levililer’in anahtar ayetlerinden biridir ve ezberlenmelidir. Bir hayvan kesildiğinde kanının hemen akıtılması gerekiyordu. Kaza sonucu ölen bir hayvan, eğer kanı hemen akıtılmamışsa kirli sayılırdı.

17:15,16   Bu ayetler, bilmeden kanı akıtılmamış bir hayvanın etini yiyen kişiden söz eder. Temizlenmesi için kendisini ve giysilerini yıkaması gerekmektedir. Eğer bunu reddederse cezalandırılırdı.

VII. KİŞİSEL İLİŞKİLERLE İLGİLİ YASALAR (18-22. Bölümler)

A. Cinsel Paklık Yasaları (18. Bölüm)

18:1-5   18. bölüm, İsrailliler’in Mısır’da yaptıkları türden yasadışı evlilikler hakkındadır; ancak Kenan diyarında bu tür yasadışı evliliklerden tamamıyla vazgeçmeleri gerekmekteydi.

18:6-18   “Çıplaklığını açmak” ifadesi burada cinsel ilişki kurmak anlamına gelir. 6. ayet genel ilkeyi belirtir. Yakın akrabayla evlenmek yasaktı: Anne (7. ayet); üvey anne (8. ayet); kız kardeş ya da üvey kız kardeş (9. ayet); kız torun (10. ayet); üvey annenin kızı (1. ayet); teyze ya da hala (12, 13. ayetler); amca ya da dayı (14a. ayet). Modern tıp, kan bağı olan yakın akrabalarla evli-liklerin sonucu doğan çocukların fiziksel ya da zihinsel açıdan özürlü olabileceklerini bildirir. Kayınpeder ve kayınvalide ve evlilik sonucu oluşan diğer akrabalar için de yasak geçerlidir (14b-16. ayetler). Sonraki yasa için verilen neden, Yaratılış 2:24’teki, “tek beden” ifadesinin çok yakın ve sürekli bir aile ilişkisini tanımlıyor olmasıdır; bu aile ilişkisi öylesine yakın ve kalıcıdır ki, evlilik sonucu oluşan akrabalarla evlenmek bile akraba ilişkisi olarak düşünülür. Bir erkek, gelini ya da üvey kız torunu ile evlenmemeli (17. ayet) ya da karısı yaşadığı sürece, karısının kız kardeşini kuma olarak almamalıdır (18. ayet). Hanna ve Peninna’nın durumunda olduğu gibi (1. Samuel 1:1-8). 16. ayet, daha sonra Yasanın Tekrarı 25:5 ayeti aracılığıyla değiştirilmişti: Eğer bir erkek, çocuk sahibi olmadan ölürse, onun erkek kardeşi dul kadınla evlenmek zorundaydı. Bu durum, İbraniler arasında ölmüş adamın karısı ile, ölünün kardeşinin ya da en yakın akrabasının evlenme zorunluluğu olarak bilinirdi.

18:19-21   Adet döneminde olan bir kadınla cinsel ilişki kurmak yasaktı. Komşunun karısı ile zina etmek de yasaklanmıştı. Aynı zamanda Molek adlı puta tapınma sırasında görülen yeni doğmuş bebeklerin ateşten geçirilmelerine neden olan korkunç uygulamalar da yasaklanmıştı (2Kr.23:10; Yer.32:35). Mo-lek, Ammonlular’ın tanrısıydı: Molek putu Ben-Hinnom Vadisi’ndeydi. Francis Schaeffer bu töreni şöyle tanımlar:

Bir geleneğe göre, pirinç putun arkasında bir delik vardı ve bu delikte bir ateş yakıldıktan sonra her anne baba gelip kendi elleriyle ilk doğan çocuğunu, Mo-lek’in ak kor haline gelmiş, uzanan kolları arasına bırakırdı. Bu geleneğe göre, anne babanın duygularını göstermesi yasaktı, bebek Molek’in kollarında ölürken, çığlıklarının duyulmaması için davullar çalınırdı.22

18:22,23   Bir hayvanla cinsel ilişki ve eşcinsellik de yasaklanmıştı. Tanrı eşcinselliğe karşı koyduğu yasa ile Aids salgınını önceden bildiğini göstermekte ve aynı zamanda halkını bu hastalıktan korumak istemekteydi.

18:24-30   1-23. ayetler, halka yapmaması gerekeni söyler; 24-30. ayetler ise bunu neden yapmamaları gerektiğini açıklar. Murdarlık ve putperestliğin aynı bölümde bir arada bulunmaları bir rastlantı değildir (bkz. 20. bölüm). Bir insanın ahlak doğruluğu, teolojisinin, Tanrı hakkındaki düşüncesinin bir ürünüdür. Kenanlılar, putperestliğin yol açtığı rezaletlere canlı birer örnektirler (24-27. ayetler). İsrailoğulları Kenan ülkesini ele geçirdiklerinde, Yehova’nın buyruğu üzerine bu halktan binlerce kişiyi öldürdüler. Kenanlılar’ın içinde bulundukları, 24-30. ayetlerde tanımlanan ahlak çöküntüsünü düşündüğümüzde, Tanrı’nın on-lara neden bu kadar sert davrandığını anlayabiliriz.

B. Günlük Yaşamla İlgili Yasalar (19. Bölüm)

19:1-25   Tüm kutsallığın temeli şu sözlerde yer alır: “Ben Tanrınız RAB, kutsalım” (2.ayet). Bu ayetlerde, halkın davranışlarıyla ilgili çeşitli yasalar verilmiştir:

Anne ve babaya saygı gösterilmeliydi (3. ayet) – 5. buyruk.

Tanrı’nın Şabat Günü’ne uyulmalıydı (3. ayet) – 4. buyruk.

Putperestlik yasaklanmıştı (4. ayet) – 2. buyruk.

Esenlik sunusunu 3. günde yemek yasaktı (5-8. ayetler).

Ekinleri biçerken, tarlayı sınırlarına kadar biçmeyeceklerdi; tarlanın köşelerinde yoksul ve yabancılar için bazı tahılları ya da meyveleri bırakmalıydılar

(9,10. ayetler). Tarla ürünleri ve üzümler örnek olarak yazılmıştır, tam bir liste verilmemiştir.

Çalmak, hile yapmak ve yalan söylemek yasaktı (11. ayet) – 8. buyruk.

Tanrı’nın adını kullanarak yalan yere ant içmek yasaktı (12. ayet) – 3. buyruk.

Haksızlık etmek, çalmak ya da işçinin alacağını ödememek yasaktı (13. ayet).

Sağıra lanet ya da körün önüne engel koymak suçtu (14. ayet). Halk Ye-hova’ya olan saygısını, birbirlerini saymakla ifade etmeliydi (25:17). Özürlüler (14. ayet), yaşlılar (32. ayet) ve yoksullar (25:26,43) Rab korkusuna sahip olan kişiler tarafından sevgi görmeliydiler.

Yargılarken adam kayırmak yasaktı (15. ayet).

Çekiştirmek ve bir komşunun yaşamı hakkında kötülük tasarlamak yasaktı (16. ayet).

Kişinin kardeşinden nefret etmesi yasaktı: “Komşun günah işlerse onu uyar, yoksa sen de günah işlemiş olursun” (17. ayet). Sorunlar, dışsal günaha neden olacak olan içsel düşmanlıklardan uzak tutularak içtenlikle çözülmeliydi.

Öç almak ya da kin beslemek yasaktı (18. ayet). 18. ayetin ikinci bölümü olan, “komşunu kendin gibi sev” ifadesi tüm yasanın özetidir (Gal.5:14). İsa bunun en büyük ikinci buyruk olduğunu bildirmişti (Mar.12:31). En büyük buyruk, Yasanın Tekrarı 6:4,5. ayetlerde bulunur.

19. ayet, genelde katırların doğumuna yol açan farklı hayvan cinslerini karıştırmanın yasaklandığı şeklinde anlaşılır. Burada çiftlik hayvanlarıyla kastedilen, genel olarak hayvanların hepsidir.

Aynı zamanda, bir tarlaya iki çeşit tohum ekmek, ya da keten ve yünlü karışımı bir giysi giymek yasaktı. Tanrı, ayıran bir Tanrı’dır ve bu fiziksel örneklerle, halkına kendilerini günah ve kirlilikten ayırmaları gerektiğini öğretmektedir.

Eğer bir erkek, başka bir erkekle nişanlı olan bir cariye ile cinsel ilişkiye girerse, her ikisi de kırbaçlanmalıydı ve erkeğin bir suç sunusu getirmesi gerekirdi (20-22. ayetler).

Kenan’a yerleştiklerinde, İsrailoğulları üç yıl süreyle ağaç meyvelerinden yemeyeceklerdi. Dördüncü yılın meyvesi Rab’be sunulacaktı ve beşinci yılda meyveyi yiyebilirlerdi (23-25. ayetler). Belki de, dördüncü yılın meyvesi Le-vililer’e verilir ya da bir yorumcunun söylediği gibi ikinci ondalık bölümü ola-rak Rab’bin önünde yenirdi.

19:26-37  Diğer yasaklanan uygulamalar şunlardı: Kanlı et yemek (26. ayet); falcılık yapmak (26. ayet); başın yan tarafındaki saçları putperest uygulamalara uygun olarak kesmek (27. ayet); ölenlerin ardından yas tutmak için bedenini yaralamak (28a. ayet) putperestlerin yaptığı gibi bedene eziyet etmek (28b. ayet); putperest tapınmada yapıldığı gibi kızını fahişeliğe sürüklemek (29. ayet); Şabat Günü’nü tutmamak (30. ayet); cincilere ya da ruh çağıranlara danışmak (31. ayet). Yaşlılara saygı gösterilmeliydi (32. ayet); yabancılara nezaket ve konukseverlikle davranılmalıydı (33,34. ayetler). İş hayatında dürüst olunmalıydı (35-37. ayetler).

C. Büyük Günahların Cezası (20. Bölüm)

Bu bölüm, 18 ve 19. bölümlerde sıralanan bazı suçlarla ilgili cezaları bildirir. Bir çocuğun Molek’e kurban edilmek üzere ateşten geçirilmesine neden olan kişi taşlanarak öldürülmeliydi (1-3. ayetler). Eğer halk bu kişiyi öldüremezse, Tanrı’nın kendisi onu ve ailesini yok edecekti (4,5. ayetler). Cincilere ve ruh çağıranlara danışanlar için aynı ölüm cezası konmuştu (6. ayet); anne ya da babasına lanet eden (9. ayet); zina eden bir erkek ve kadın (10. ayet); babasının karısıyla cinsel ilişkiye giren (11. ayet) ya da geliniyle cinsel ilişkiye giren (12. ayet); ve bir erkekle cinsel ilişki kuran bir erkek (13. ayet). (Her iki kişi de bu tür yasadışı cinsel ilişkilerde bulunduklarında öldürülmeliydiler.) Bir erkek, bir anne ve kızıyla cinsel ilişki yaşarsa, üç suçlu da yakılmalıydı (14. ayet). İnsanlar ve hayvanlar arasındaki cinsel ilişki gibi sapıklıklar önemli bir suçtu; hem insan, hem de hayvan öldürülmeliydi (15, 16. ayetler). Ölüm cezası (ya da bazılarının düşündüğü gibi aforoz), bir kız kardeş ya da üvey kız kardeş ile (17. ayet) ya da adet gören bir kadınla cinsel ilişki kurulduğunda (18. ayet) verilirdi. Teyze ya da hala ile cinsel ilişki günahtı, “suçlarının cezasını çekecekler,” bu konuda ayrıntı verilmemiştir (19. ayet). Bazı kişiler, 20. ayette olduğu gibi, bir erkek, amca ya da dayısının karısıyla ve 21. ayette olduğu gibi, kardeşinin karısıyla cinsel ilişki kurduğunda ceza olarak, çocuk sahibi olmadan ölecekleri düşünülürdü.

21. ayet, yalnızca erkek kardeşin yaşadığı süre için uygulanırdı. Eğer erkek kardeş adını sürdürecek olan bir oğla sahip olmadan ölürse, erkek kardeşi onun dul eşiyle evlenmeli ve ilk oğluna ölen kardeşinin adını vermeliydi (Yas.25:5). Bu tür evlilikler Yahudi geleneğine uygundu.

Tanrı’nın yüreğindeki özlem kutsal bir halka sahip olmaktı; halkının diğer ulusların iğrençliklerinden uzak durmasını ve vaat edilen toprakların bereketlerinin tadını çıkarmasını istiyordu (22-26. ayetler). Cincilere ya da ruh çağıranlara danışan kişiler, taşlanarak ölüm cezasına çarptırılırlardı (27. ayet).

Ç. Kâhinlerle İlgili Kurallar (21,22. Bölümler)

21 ve 22. bölümler, 16 ve 17. bölümlerle birlikte Harun ve oğullarına hitap ederler.

21:1-4   Kâhinler, en yakın akrabalarının dışında, bir ölüye dokunarak kendilerini kirletmemeliydiler. Bir ölünün çadırından içeri girmek bile, çadıra giren kişinin yedi gün süreyle kirli sayılmasına neden olurdu (Say.19:14). Bu, bir kâhinin bu süre boyunca Rab’be hizmet konusundaki yetkisinin elinden alın-masına neden olurdu, bu nedenle yakın akrabalarının dışında bir ölüye doku-narak kirlenmesi yasaklanmıştı. 4. ayet, büyük olasılıkla şu anlama gelmek-tedir: Kâhin, yüksek konumu nedeniyle, 2 ve 3. ayetlerde sıralananların dışında hiçbir nedenle kendisini kirletmemeliydi.

21:5-9   Yas tutarken putperestler gibi bedenlerini yaralamaları yasaklanmıştı. Kâhin, bir fahişe ya da boşanmış bir kadınla evlenemezdi. Ama dul bir kadınla evlenebilirdi. Bir kâhinin kızı fahişelik yaparsa, yakılarak öldürülürdü.

21:10-15   Bir başkâhin, alışılmış yas tutma adetlerini uygulayamaz ya da ölüye saygı göstermek amacıyla tapınak hizmetinden ayrılamazdı. İsrailli bir bakire ile evlenmek zorundaydı ve evlilik yaşamı lekesiz olmalıydı.

21:16-24   Fiziksel bir kusur, kişinin kâhinlik hizmetini engellerdi: Körlük, topallık, yüzdeki bozukluklar, uzuvlarından birinin sakat olması, ayak ya da el yaraları, kamburluk, cücelik, özürlü gözler, uyuz hastalıkları, kabuk bağlamış yaralar ya da hadım edilmiş organlar. Harun’un oğullarından bu kusurlara sahip hiç kimse Rab’bin önünde bir kâhin olarak hizmet edemezdi; ancak, Tanrı’ya sunulan kutsal yiyecekleri yiyebilirdi (22,23. ayetler). Kutsal yiyecek, esenlik sunularından kâhinlere kalan paydı. En kutsal yiyecek ise, diğer sunulardan kendilerine düşen paydı. Kurban sunan kâhinler kusursuz olmalıydılar, çünkü lekesiz Başkâhinimiz Mesih’i temsil etmekteydiler.

22:1-9   Eğer bir kâhin deri hastalığına yakalanmışsa, bedeninde akıntı var-sa, bir cesede dokunarak kirlenmişse ya da kanlı et yemişse (ya da başka her-hangi bir nedenden dolayı), kâhinlere ayrılan kutsal sunulardan yiyemeyecekti. “Kutsal sunulardan uzak dursunlar” ifadesiyle kastedilen budur (2. ayet). Eğer kâhin deri hastalığına yakalanmışsa ya da akıntısı varsa, yetkisini uzun süre kullanamazdı. Sözü edilen diğer durumlarda kâhin için yürürlükte olan uygulama şuydu: Önce kendisini yıkamalı, sonra akşama kadar beklemeliydi. Güneş battıktan sonra temiz sayılırdı.

22:10-13   Genelde yabancılar, ziyaretçiler, ücretli işçiler kutsal yiyeceği yiyemezlerdi. Ama bir kâhin tarafından satın alınmış olan bir köle ve kölenin çocukları kutsal yiyeceği yiyebilirlerdi. Eğer kâhinin kızı, kâhin olmayan biriyle evlenirse kutsal yiyeceği yiyemezdi, ama eğer dulsa, boşanmışsa ve çocuksuzsa ve babasının evinde yaşıyorsa, kâhinlerin yiyeceğini paylaşabilirdi.

22:14-16   Eğer biri kutsal yiyeceği bilmeden yerse, beşte birini üzerine katarak zararı ödeyecek ve kâhine geri verecekti (günah sunusu durumunda olduğu gibi).

22:17-30   Rab’be getirilen sunular kusursuz olmalıydı (19. ayet), hem yakmalık sunular (18-20. ayetler), hem de esenlik sunuları (21. ayet) için bu geçerliydi. Kör, sakat, yaralı hayvanların sunulması yasaktı (22. ayet). Bir boğa ya da bir kuzunun organlarından biri aşırı büyümüşse, dilek adağı olarak sunulabilirdi, ama gönülden verilen bir sunu olarak kabul edilmezdi (23. ayet). Hadım edilmiş hayvanlar ya da cinsel organları hasar görmüş olanlar kabul edilmezdi (24. ayet). İsrailliler, yukarıda belirtilen kusurlu hayvanlardan hiçbirini bir yabancıdan sunu olarak almamalıydılar (25. ayet). Bir hayvanın kurban edilebilmesi için sekiz günlük olması gerekiyordu (26,27. ayetler). Bir anne hayvanla yavrusu, aynı günde öldürülmemeliydi (28. ayet). Şükran sunusunun eti, sununun sunulduğu aynı gün yenmeliydi (29,30. ayetler).

22:31-33   Son paragrafta, İsrailliler’in Rab’bin tüm bu buyruklarını neden yerine getirmeleri gerektiği açıklanır. Onları Mısır diyarından çıkaran Tanrı kutsaldı. Bu kısa bölümdeki çeşitli ifadeler, Levililer’in mesajını bir bütün olarak vurgularlar: “Leke sürmeyeceksiniz”, “Kutsal ad”, “Kutsal tanınacağım” ve “Kutsal kılan RAB benim”.

VIII. RAB’BİN BAYRAMLARI (23. Bölüm)

A. Şabat Günü (23:4,5)

İsrail’in dini takvimi, şimdi Tanrı Yasası’nın konusu haline gelir. Rab, İs-railoğulları’na Musa aracılığıyla Rab’bin bayramlarını kutsal toplantılar olarak duyurmalarını söyledi.

Altı gün çalıştıktan sonra, yedinci gün ya da Şabat günü hiçbir iş yapmayacaklardı. Bu, yedi gün içindeki tek kutsal gündü.

B. Fısıh Bayramı (23:4,5)

Rab’bin Fısıhı, birinci ayın (Nisan ya da Abib) on dördüncü gününde kutlanırdı. Halk, İsrail’in Mısır’daki kölelikten kurtarılışını anardı. Fısıh kuzusu, Fısıhımız olan Tanrı Kuzusu Mesih’in simgesiydi (1Ko.5:7). Fısıh Kuzusu’nun kanı, bizi günaha olan kölelikten kurtarmak için dökülmüştü. Tanrı Kuzusu Yaratılışta değil, zaman dolunca ölmüştü (Gal.4:4-6).

C. Mayasız Ekmek Bayramı (23:6-8)

Mayasız Ekmek Bayramı, Fısıh Bayramı ile bağlantılı olarak ortaya çıktı. Mayasız Ekmek Bayramı, yedi gün sürerdi. Fısıh Bayramı’ndan sonra başlardı (Örneğin, Nisan’ın on beşinden yirmi birine kadar). Bu iki bayramın isimleri genellikle birbirlerinin yerine de kullanılmaktadır. Bu zaman süresince Yahudiler’in mayayı evlerinden uzak tutmaları gerekiyordu. Kutsal Yazılar’da maya, günahı simgeler. Kutlama ise, kötülük mayasından uzak bir yaşamı resmeder. Bu yaşam, “içtenliğin ve dürüstlüğün mayasız ekmeğiyle” karakterize edilir (1Ko.5:8). Fısıh (kurtarılışımız) ve Mayasız Ekmek Bayramları (kutsallık yo-lunda yürümemiz gerekir) arasında zaman aralığı yoktur... Yahudiler, bugün bile bu kutlama sırasında mayasız ekmek yerler. Bu ekmeğe matzo adı verilir (ha-mursuz ekmek). Hamursuz ekmeğin hazırlığı için ekmek delinir ve pişme süresi içinde çizgili hale gelirdi. Bu mayasız ekmek, bize günahsız Mesih’i anımsatır. Mesih’in bedeni bizim için deşildi; biz O’nun bereleriyle şifa bulduk.

Ç. İlk Ürünler (23:9-14)

Bir arpa demetinin sallanarak sunulması, Mayasız Ekmek Bayramı’nın ikinci gününde gerçekleşirdi (Şabat Günü’nden sonraki gün – örneğin, haftanın ilk günü). Bu bayram, İlk Ürünler Bayramı olarak bilinir. Yılın ilk ürü-nü olan arpa hasadının başlangıcını belirtir. Rab’bin önünde, hasat için teşekkür etmek üzere bir arpa demeti sallanırdı. Aynı zamanda bir yakmalık sunu ve bir tahıl sunusu da sunulurdu. İlk hasat, gelecek olan daha büyük hasadın vaadi olarak görülürdü. Bu dirilen Mesih’in örneğidir: “...Mesih ölmüş olanların ilk örneği olarak ölümden dirilmiştir” (1Ko.15:20). Mesih’in dirilişi, O’na iman eden herkesin diriliş aracılığıyla ölümsüzlük kazanacağının güvencesidir.

D. Hasat Bayramı (23:15-22)

23:15-22   Hasat Bayramı (İbranice Şavuot) ya da Pentikost (Grekçe “elli”), Fısıh Şabat’ından sonra elli gün süreyle kutlanırdı. Hasat Bayramı, Tanrı’ya buğday hasadının başlangıcı için şükran sunma şenliğiydi. Buğday hasadının ilk ürünleri, bir yakmalık sunu, bir tahıl sunusu, bir dökmelik sunu ve bir esenlik sunusuyla birlikte bu bayram sırasında sunulurdu. Yahudi geleneğine göre, Musa’ya yasa yılın bu gününde verilmişti. Hasat Bayramı, kilisenin oluşturulduğu Pentikost Günü inen Kutsal Ruh’un örneğidir. Sallamalık sunu, ilk ürünlerin ince unundan yapılmış, iki somun ekmekten oluşurdu. (Bu ekmekler, maya ile pişirilen tek sunuydu.) Bu ekmekler, Yahudi ve ulusların, “Mesih’te yeni bir insan” kılındıklarının örneğiydi (Ef.2:15).

Pentikost’tan sonra, yaklaşık dört aylık uzun bir zaman geçtikten sonra başka bir bayram gelirdi. Bu zaman süresi, günümüzdeki, Kurtarıcımız’ın dönüşünü özlemle beklediğimiz kilise çağını resmediyor olabilir.

E. Boru Çalma Bayramı (23:23-25)

Boru Çalma Bayramı, yedinci ayın ilk gününde kutlanırdı. Borular çalınarak İsrailoğulları kutsal toplantıya çağrılırdı. Bu dönemde kişinin kendi kendini incelemesi ve tövbe etmesi için Günahları Bağışlatma Günü’yle sonuçlanan on günlük bir süre bulunurdu. Bu bayram, ulusun tövbe etmesinden önce İsrail’in ülkeye yeniden getirileceğine örnektir. Bu gün Roş Haşana (İbranice’de yılın başı) olarak adlandırılan ulusal yılın ilk günüydü. Bazı kişiler bu bayramı, başka bir toplantının örneği olarak da görürler – havada Mesih’i karşılamak üzere göğe alınacağımız zaman, biz kutsalların birlikte toplanması.

F. Günahların Bağışlanma Günü (23:26-32)

Günahların Bağışlanma Günü (İbranice, Yom Kippur), yedinci ayın onun-cu gününde  kutlanırdı; ayrıntılı olarak 16. bölümde tanımlanmıştır. Sağ kalan-ların Mesih’e dönerek bağışlanacağı zaman olan İsrail’in ulusal tövbe gününün ön resmidir (Zek.12:10; 13:1).

Günahların Bağışlanma Günü ile ilgili, hemen hemen her ayette Tanrı çalışmamaları buyruğunu tekrarlamıştır. O gün, aktif olabilecek tek kişi başkâ-hindi. Rab, buyruğa uymayan kişiyi yok etmekle tehdit ederek buyruğunu güç-lendirdi. Çünkü, Başkâhinimiz’in bizim için elde ettiği kurtuluş, “doğrulukla yaptığımız işlerden dolayı değildi” (Tit.3:5). Günahların yok edilmesi konusunda insan çabasının yeri olamaz. Sonsuz kurtuluşun tek kaynağı, yalnızca Mesih’in tamamladığı iştir. “İsteklerinizi denetleyin” (27,29. ayetler) ifadesinin anlamı oruç tutmaktır. Bugün bile, dindar Yahudiler bu günü oruç ve dua günü olarak görürler. Günahların Bağışlanma Günü her ne kadar Yahve’nin Bayramları arasında yer alsa da, şenlikten çok bir oruç tutma zamanıydı. Yine de günah so-runu çözümlendikten sonra, Çardak Bayramı sırasında sevinme zamanı gelirdi.

G. Çardak Bayramı (23:33-44)

Çardak Bayramı (İbranice Sukkot, “çardaklar”), yedinci ayın on beşinci günü başlardı. İsrailliler yedi gün süreyle çardaklarda yaşarlardı (42. ayet). Bu bayram, İsrail bin yıllık egemenlik sırasında güvenlik içinde ülkede yaşadığında sahip olacağı huzur ve hasadın örneğiydi. Bu bayram aynı zamanda Ürün Devşirme Bayramı olarak da adlandırılır (Çık.23:16). Bayram, ekin biçme ile ilişkiliydi. Aslında bu bölümde sözü edilen bayramların çoğu hasat konusuyla ilgilidir. İki Şabat, bin yıllık dönemi ve Sonsuz Dinlenmeyi sembolize edebilir. Moishe ve Ceil Rosen, geleneği şöyle tanımlarlar:

Yahudi halkı çardağa benzer yapılar bina eder ve bu bayram süresince İsrailliler’in çölde kaldıkları geçici konutları hatırlamak için çardaklarda yaşarlardı. Bugün bile, pek çok Yahudi bu bayram için çatısı açık kulübeler bina eder. Bu kulübeleri ağaç dallarıyla ve hasadı hatırlatan sonbahar meyveleri ile süslerler.

Her yıl ülkenin birçok yerinden bu Hasat Bayramı’na gelenler olurdu. Bu bayram için tapınma, kış yağmurları için edilen duaları sembolize eden Şiloha Havuzu’nun suyundaki törensel yıkanmayı kapsardı. “Eğer bir kişi susamışsa, bana gelsin ve içsin” sözlerini, İsa bu bayram sırasında söylemişti (Yu.7:37-38).

İsrail’in, son Günahların Bağışlanması Günü’nden sonra, Yeruşalim’de Çardak Bayramı tekrar kutlanacaktır (Zek.14:16).23

Rab’bin, bayramlar aracılığıyla halkına öğretmek istediği şeylerden biri, yaşamın ruhsal ve fiziksel durumları arasındaki yakın ilişkidir. Bolluk ve bereket zamanları, Rab’bin önünde sevinme zamanları olmalıydı. Rab kendilerine, günlük ihtiyaçlarını bolca sağlayan olarak resmedilirdi. Bir ulus olarak Tanrı-nın iyiliğine verdikleri karşılık hasatla ilgili bayramlarda kendini ifade ederdi.

İsrailliler’in bu özel günlerde, herhangi bir iş yapmamaları için verilen buyruğun tekrarlanışına dikkat edin (3, 7, 8, 21, 25, 28, 30, 31, 35, 36. ayetler).

Yahve’nin bayramlarında kesin bir kronolojik ilerleme izlenir. Şabat bize Tanrı’nın yaratılıştan sonraki dinlenmesini hatırlatır. Fısıh ve Mayasız Ekmek Bayramları, Golgota’ya işaret ederler. İlk Ürünler Bayramı ise, Mesih’in dirilişine dikkat çeker. Pentikost Bayramı, Kutsal Ruh’un gelişinin örneğidir. Boru Çalma Bayramı ise, gelecekte İsrail’in tekrar bir araya toplanmasını resmeder. Günahların Bağışlanma Günü, İsrail’in sağ kalanlarının İsa’yı Mesih olarak kabul edecekleri zamanı bildirir. Son olarak Çardak Bayramı, İsrail’in Mesih’in bin yıllık egemenliğinin tadını çıkartmasının örneğidir.

IX. TÖRENSEL VE AHLAKSAL YASA (24. Bölüm)

23. bölümde yıllık bayramlara değinilir. Ayrıca Rab’bin önündeki günlük ve haftalık görevler belirtilir.

24:1-9   Saf, sıkma zeytinyağı Rab’bin önünde altın kandillikte sürekli yakılmalıydı. On iki pide, iki sıra halinde altışar, altışar masanın üzerine dizilmeli ve her Şabat gününde yenilenmeliydiler. 7. ayette sözü edilen günnük, Rab’be aitti. Günnük, eski ekmekler alınıp kâhinlere yiyecek olarak verildiğinde, Yehova’ya sunulurdu.

24:10-23   Sonra aniden babası Mısırlı olan ve Tanrı’ya lanet ettiği için taşlanarak öldürülen İsrailli bir kadının oğlunun öyküsüne geçilir (10-16,23. ayetler). Bu olay, İsrail ordugahında yaşayan saf kan Yahudi ya da yabancı olan herkes için Yasa’nın geçerli olduğunu gösterir (22. ayet). Sövgü, aynı cinayet gibi ölümle cezalandırılırdı (14,16,17,23. ayetler). (16. ayet, büyük olasılıkla sövgüyü yasaklayan yasaydı). Yahudiler, bu yasayı şu sözleriyle aktardılar: “Bi-zim bir yasamız var, bu yasaya göre O’nun (Rab İsa) ölmesi gerekir. Çünkü kendisinin Tanrı Oğlu olduğunu ileri sürüyor” (Yu.19:7). Bu yasa, diğer bazı suçlar için ceza ödenebileceğini gösterir (18,21. ayetler). Sonuç olarak:

...Günahın cezalandırılması, yasanın temel bir ilkesiydi; yanlışlar düzeltilmeliydi. Yumuşak davranış, yasanın itibardan düşmesine neden olurdu. Bugün, batı dünyasında misilleme yasası küçümsenmektedir, ama düşünceli kişiler bu yasayı akıllarından çıkarmazlar. (a) Eski toplumlarda ceza, yapılan yanlışla tamamen orantısız olarak verilirdi. Bu nedenle misilleme cezası gerçek adalete doğru atılan bir adımdı. (b) Bunun da ötesinde, zarar ödeme cezası –en çok önerilen seçenek– öznelciliğe izin verir. Bir adama, eski haklarının geri verilmesine, adamın tekrar topluma katılmasına kim karar vermelidir? Bugünkü koşullar sert olmayabilir, ama ya yarınkiler? Gerçek adalet, bir göze (daha fazlası değil) karşılık bir gözdür.

1-9. ayetlerde, Tanrı’nın düşüncesine uygun bir İsrail örneği görürüz. 10-16. ayetlerde lanet eden adam, Yüce Olan’ı lanetleyen ve söven İsrail’i tanımlıyor (“Onun kanı bizim ve çocuklarımızın üzerinde olsun”).

X. ŞABAT VE ÖZGÜRLÜK YILI (25. Bölüm)

25-27. bölümlerdeki yasa, Musa’ya Buluşma Çadırı’nın içinde değil, Sina Dağı’nda verilmişti (25:1; 26:46; 27:34).

25:1-7   Her yedinci yıl, bir Şabat olarak düşünülmeliydi. Toprak ekilmeyecek, dinlenecekti. Halk için yiyecek, kendiliğinden yetişen ürünlerle sağlanacaktı. Sahibi, tarlanın ürünlerini toplamayacak, halkın bedava yemesine izin verecekti.

25:8-17   Özgürlük yılı olarak bilinen ellinci yıl, aynı zamanda bir Şabat’tı. Geçen yedi Şabat yılını izleyen Günahların Bağışlanma Günü’nde başlardı.Yedi yılda bir kutlanan Şabat yıllarının, yedi kez geçmesi beklenirdi. Yedi kez geçecek Şabat yıllarının toplamı kırk dokuz yıldır. Köleler özgür bırakılmalı, toprak ekilmemeli ve eski sahibine geri verilmeliydi. Bir kölenin, ya da bir parça toprağın ücreti, özgürlük yılı yaklaştıkça düşerdi (15-17. ayetler). Tüm işler, bu gerçek göz önüne alınarak yapılmalıydı. “Tüm ülke halkı için özgürlük ilan edin” (10. ayet) sözleri, Amerika Birleşik Devletleri özgürlük çanının üzerine yazılmıştır. Bugün imanlılar, Özgürlük Yılı’nı Rab’bin gelişine benzetebilirler. O’nun gelişi yaklaştıkça, bizim maddesel zenginliğimizin değeri azalmaktadır. O geldiği an, paramız, malımız mülkümüz ve yatırımlarımızın gözümüzde hiçbir değeri kalmayacaktır. Doğru olan, tüm bu şeyleri bugünden O’nun hizmetine sunmaktır!

25:18-22   Şabat yılı ile ilgili olarak, halk o yıl ve ertesi yıl yeterince yiyecekleri olup olmadığını merak edebilirdi. Tanrı, onlara itaat ettikleri takdirde altıncı yılda, üç yıl yetecek ürün vereceğine söz verdi.

Her elli yılda bir, art arda iki yıl toprak ekilmeyecek ya da ürün toplanmayacaktı. Art arda iki yıl ile kastedilen, her zamanki Şabat yılını, Özgürlük yılının izlediği zamandır. Rab, kırk sekizinci yılda, dört yıl süreyle yetecek ürün verecekti.

Bazı araştırmacılar, ellinci yılın, aslında kırk dokuzuncu yıl olduğunu tahmin ederler. Bu, herhalde, çevre biliminin eski bir uygulamasıdır: Zorunlu dinlenme yoluyla toprağın verimliliğini korumak (Nadas). Günümüzde insanoğlu gezegenimizin kaynaklarını korumakla ilgilenmeye başlamıştır. Sık sık olduğu gibi, yüzlerce yıl önce söylenen Tanrı sözü, bugünün ilerisindedir.

25:23-28   Toprak satılabilirdi, ama temelli olarak satılamazdı, çünkü Sahibi Yahve idi. Tarla üç şekilde “geri alınabilirdi” (ilk Yahudi sahibine geri verilmesi): En yakın akraba toprağı geri satın alabilirdi (25. ayet); toprağı satan (ilk sahibi), durumunu düzeltir ve yeterli para bulursa, satış yaptıktan sonra geçen yılları hesaplar ve geri kalan parayı toprağını sattığı adama ödeyerek toprağını geri alabilirdi (26, 27. ayetler); aksi takdirde toprak, Özgürlük Yılı’na kadar onu satın alan adama ait olurdu (28. ayet).

25:29-34   Surlu bir kentte bulunan bir ev, satıldıktan tam bir yıl sonra geri alınabilirdi; ev bundan sora temelli olarak yeni sahibinde kalırdı. Surlarla çevrilmemiş köylerdeki evler toprağın bir parçası sayılır ve bundan dolayı Özgürlük Yılı’nda ilk sahibine geri verilirdi. Levililer, kendilerine ait kentlerde sattıkları evleri, her zaman geri alabilirlerdi. Levililer’e ayrılan otlaklar satıla-mazdı, çünkü bunlar Levililer’in kalıcı mülküydü.

25:35-38   Eğer bir İsrailli borçlanır ve yoksullaşırsa, ona borç veren Yahudiler kardeşlerine baskı yapmamalıydılar. Verdikleri borç paranın faizini isteye-mez ya da ödünç verdikleri yiyecekten kâr alamazlardı.

25:39-46   Eğer yoksullaşan bir İsrailli, kendisini Yahudi alacaklısına bir köle olarak satarsa, bir köle gibi değil, çalışan bir işçi gibi davranılacaktı. Eğer Özgürlük Yılı, altı yıllık hizmetinin bitmesinden önceyse, Özgürlük Yılı’nda özgür bırakılacaktı. Yahudiler, diğer uluslardan kölelere sahip olabilir ve bu kö-leleri kuşaktan kuşağa devrederek kendi mülkleri olarak görürlerdi. Ama Yahudi halkı köle olamazdı.

25:47-54   Eğer bir Yahudi, kendisini köle olarak ülkede yaşayan diğer ulus-lardan birine satarsa, her zaman için geri alınma ve özgür bırakılma hakkına sahipti.

Özgürlüğünün değeri, Özgürlük Yılı’na gelmesine kaç yıl kaldığına bağlıydı. Yahudi’yi geri alan akraba, onu Özgürlük Yılı’na kadar ücretli bir işçi olarak çalıştırabilirdi. Eğer Yahudi’yi geri alan bir akrabası yoksa, o zaman Özgürlük Yılı’nda kendiliğinden özgür kalırdı.

25:55   Bu ayet, İsrailoğulları’nın ve tarlalarının (23. ayet), Rab’be ait olduğunu, yalnızca O’nun gerçek Sahip olarak kabul edilebileceğini hatırlatır. Tan-rı’nın halkı ve Tanrı’nın tarlası temelli olarak satılamazdı.

XI. BEREKETLER VE LANETLER (26. Bölüm)

A. Tanrı’ya İtaatin Getirdiği Bereketler (26:1-13)

Bu bölümde uyarılara, bereketlere kıyasla iki kat daha fazla yer ayrılmıştır. İtaatsizliğin meyvesi olan düşmanı Tanrı bir araç gibi kullanır; bunu halkından öç almak için değil, onları tövbeye yönlendirmek için yapar (40-42. ayetler). Halk günahını itiraf edinceye kadar, kendilerine verilen cezanın ağırlığı artacaktı. 14,18,21,24 ve 28. ayetlerdeki ilerlemeye dikkat ediniz.

Putperestlik (1. ayet), Şabat’ı tutmamak ve tapınağa saygısızlık (2. ayet) ile ilgili uyarılardan sonra Rab, buyruklarını yerine getirdikleri takdirde ulusa vereceği bereketleri vaat etti: Yağmur, verimlilik (4. ayet), bol yiyecek, güvenlik (5. ayet), barış, (6. ayet), düşmanlar üzerinde zafer (7,8. ayetler), ürün vermek ve Rab’bin varlığıyla halkına eşlik etmesi (9-13. ayetler). Knox’un 13. ayet için yaptığı çeviri özellikle ilgi çekicidir: “Boyunlarınızdaki zincirleri kıran ben değil miydim? Sizi başı dik yaşatan ben değil miydim?”

B. Tanrı’ya İtaatsizliğin Getirdiği Lanetler (26:14-39)

26:14-33   İtaatsizliğin sonucu, dehşet, hastalık, düşman önünde yenilgi, kuraklık, kıtlık, vahşi hayvanlar, salgın hastalık, düşman istilası ve kölelik olacaktı.

26. ayet, kıtlık koşullarını tanımlar. Ekmek öylesine az olacaktı ki, on kadın ekmeğini bir fırında pişirecekti; fırınlar genellikle tek bir ailenin kullanımı için yeterliydi. 29. ayette, kıtlığın daha ciddi yanları (insan eti yeme) resmedilmiştir. (Bu uyarının nasıl yerine geldiğini görmek için 2.Krallar 6:29 ve Ağıtlar 4:10’a bakınız.)

26:34-39   İtaatsizliği sürdürürlerse, yabancı güçler tarafından esir alınacaklardı. İsrailliler düşman ülkesinde yaşarken, İsrail ülkesi ıssız kaldığı yıllar boyunca, Şabat yıllarının sevincini yaşayacaktı. Babil esareti döneminde tüm bunlar gerçekleşmiştir. Saul’dan, esaret yıllarına kadar geçen süre içinde halk, Şabat yıllarını tutmadı. Böylece sürgünde yetmiş yıl geçirdiler ve ülke dinlen-me sevincini yaşadı (2Ta.36:20,21).

C. İtiraf ve Tövbe Aracılığıyla Yenilenme (26:40-46)

26. bölümün son kısmı, itaatsiz bir ulusa itiraf ve tövbe aracılığıyla yenilenme yolu açar. Tanrı, halkını tamamıyla terk etmeyecekti, atalarıyla yaptığı antlaşma vaatlerini hatırlayacaktı.

XII. DİLEK ADAKLARI VE ONDALIKLAR (27. Bölüm)

Levililer’in son bölümü Rab’be sunulan gönüllü adaklar hakkındadır. Kişi, Rab’bin kendisine verdiği bazı bereketlere teşekkür etmek için, Rab’be birini, (kendisini ya da ailesinden birini), bir hayvanı, bir evi ya da bir tarlayı adayabi-

lirdi. Adaklar kâhinlere verilirdi (Say.18:14). Bu armağanlar, kâhinler tarafından her zaman kullanılmadığından, adak adayan kişi, adadığı şeyin yerine kâhine bir miktar para verebilirdi.

27:1,2   Rab’be birini adamak, çok özel bir durumdu.

27:3-7   Eğer Rab’be biri adanırsa, kâhine ödenmesi gereken miktar aşağıda belirtildiği gibiydi:

20-60 yaşlarında bir erkek elli şekel

20-60 yaşları arasında bir kadın otuz şekel

5-20 yaşlarında bir erkek 20 şekel

5-20 yaşlarında bir kadın 10 şekel

Bir aylıktan, beş yaşına kadar oğlanlar 5 şekel

Bir aylıktan beş yaşına kadar kızlar 3 şekel

Altmış yaş ve üzerindeki bir erkek 15 şekel

Altmış yaş ve üzerindeki bir kadın 10 şekel

27:8   Adakta bulunan kişi, belirtilen parayı ödeyemeyecek kadar yoksulsa, kâhin adakta bulunan kişinin ödeme gücüne uygun bir rakam belirlerdi.

27:9-13   Eğer adak bir hayvansa, uygulanacak kurallar şunlardı: Kurban edilmek için uygun olan, bedeli verilip geri alınamayacak temiz bir hayvandı (9. ayet). Adak, Rab’be sunak üzerinde sunulmalıydı (Say.18:17); Rab’be sunulan hayvan, iyisi ya da kötüsü ile değiştirilmemeliydi, çünkü her ikisi de Rab’be ait olacaktı (10,33. ayetler); kirli sayılan bir hayvan, kâhinin biçtiği değere beşte bir fazlası eklenerek ödenecek ve böylece hayvan geri alınacaktı (11-13. ayetler).

27:14-15   Bir kimse, evini Rab’be adadıysa, fikrini değiştirebilir ve kâhinin biçtiği değerin beşte bir fazlasını ödeyerek evini geri alabilirdi.

27:16-18   Tarlanın Özgürlük Yılı’nda, ilk sahibine geri verilmesiyle ilgili durum, tarlaya hangi değerin biçileceği konusunu zorlaştırırdı.

Eğer tarla ilk sahibi tarafından adandıysa, yani tarla ilk sahibine ailesinden kaldıysa, o zaman 16-21. ayetlerdeki kurallar uygulanırdı. Tarlaya ekilmiş tohum miktarına göre değer biçilirdi. Örneğin, eğer tarlaya bir homer arpa tohumu ekildiyse, tarlanın değeri elli şekel gümüş olarak biçilirdi.

Eğer tarla, Özgürlük Yılı’na yakın ya da Özgürlük Yılı’nda adandıysa, o zaman yukarıda biçilen değer geçerli olurdu. Ama tarla Özgürlük Yılı’ndan birkaç yıl sonra adandıysa, o zaman tarlanın değeri düşerdi. Başka bir deyişle, eğer tarla özgürlük yılından yirmi yıl sonra adandıysa, değeri yalnızca otuz şekel olarak biçilirdi.

27:19-21   Eğer tarla geri alınmak istenirse, o zaman beşte bir fazlası öden-meliydi.

Eğer tarla, Rab’be verildikten sonra, sahibi tarlayı özgürlük yılından önce geri almadıysa ya da gizlice başka birine sattıysa, bir daha geri alınamazdı, Özgürlük Yılı’nda kâhinin malı olurdu. O zaman tarla, Rab’be “adanmış” ya da “ayrılmış” olurdu.

27:22-25   Eğer tarla ilk sahibi yerine, başka biri tarafından adandıysa, yani sonradan satın alındıysa, 22-25. ayetler uygulanırdı. Kâhin, Özgürlük Yılı’ndan önce, tarlada ne kadar ürün yetiştirilebileceğine bağlı olarak tarlaya değer biçerdi. Tarla, özgürlük yılında ilk sahibine geri verilirdi.

27:26,27   Kurbanlık bir hayvanın ilk yavrusu Rab’be adanamazdı, çünkü zaten Rab’be aitti. Kirli sayılan bir hayvanın ilk yavrusu, kâhine biçeceği değerin beşte bir fazlası ödenerek geri alınabilirdi.

27:28,29   Ölüm ya da yıkım yargısı altında olan hiçbir şey satılamaz ve geri alınamazdı. “Koşulsuz adanan” ifadesiyle kastedilen budur. Anne babasına lanet eden bir oğul, geri alınamaz, kesinlikle öldürülürdü.

Bu bölümde adanmış ya da kutsal kılınmış ile yasaklanmış ya da koşullu adanmış ifadeleri arasında önemli bir fark bulunduğuna dikkat edilmelidir. Adak aracılığıyla kutsal kılınmış şeyler, yani Tanrı’nın kullanımı için ayrılmış şeyler geri alınabilirdi. Koşulsuz adanan şeyler ise, bütünüyle ve geri almamak üzere verildiğinden, satılamaz ve geri alınamazdı.

27:30,31   Ürün ya da meyvenin ondalığı Rab’be aitti. Ondalığı sunan kişi bir bölümünü geri almak isterse, değerinin üzerine beşte bir fazlasını katarak ödeyebilirdi.

27:32,33   “Değneğin altından geçen her şey” ifadesi, koyun ya da keçilerin sayım uygulaması sırasında çobanın değneğinin altından geçtiklerini belirtir. Leslie Flynn şu yorumu yapar:

Çoban, elinde değneğiyle her onuncu hayvana dokunurdu. Hiçbir şekilde iyi bir hayvanın onuncu sırada olması için bu düzeni değiştirmeyi planlayamazdı. Eğer sırayı değiştirmeyi denerse, hem gerçek onuncu hayvan, hem de onuncu hayvanın yerine geçirilen, Rab’be ait olurdu.24

Bu ilk ondalık, Levililer’e ait ondalık olarak adlandırılırdı, çünkü Levililer’e ödenirdi (Say.18:21-24). Daha farklı olan ikinci ondalık ise, Yasanın Tekrarı 14:22-29’da buyrulmuştur.

27:34   Levililer’in son ayetinde Rab’bin Musa’ya verdiği buyruklar, büyük olasılıkla tüm kitabı ima etmektedir. Ayrıntılı törenler ve kurban kanı ile ilgili bu incelemeleri yaptıktan sonra, Matthew Henry’nin şu sözleriyle sevinebiliriz:

Bizler yasanın koyu gölgeleri altında değiliz. Müjdenin parlak ışığıyla sevinç duyabiliriz; yasanın ağır boyunduruğu ve dünyasal düzenlemeleri altında değil, Müjde’nin tatlı ve kolay buyrukları altındayız. Baba’ya, yalnızca kâhinimiz, tapınağımız, sunağımız, kurbanımız, paklığımız ve her şeyimiz olan Mesih ve adı aracılığıyla ruhta ve gerçekte tapınanlarız; Müjde bize bunu bildirir. Ancak, temizlik törenlerine, bayramlara ve adaklara bağlı olmadığımız için, az bir zaman ve özenin Tanrı’yı onurlandırmak için yeterli olacağını düşünmeyelim. Bunun yerine, O’nu övmek için kutsal sevgi ve sevinçle daha çok yanarak, ciddi düşünce ve içten niyetlerimizle daha çok ilgilenerek, yüreklerimizi gönüllü adaklarla genişletelim. İsa’nın kanı aracılığıyla En Kutsal Yer’e girme cesaretine sahip olduğumuz için, içten bir yürek ve imanın verdiği tam güvenceyle yaklaşarak Tanrı’ya tapınalım. İçtenlikle ve alçakgönüllü inançla, “Rab İsa için Tanrı’ya hamdolsun!”25

DİPNOTLAR

1 (1. bölüm) Ōlāh sözcüğü, anlamı “yukarı çıkmak” olan sözcüğün kökeninden gelir. Buradaki düşünce, tüm hayvanın getirilmesi ve tamamının bir armağan olarak sunulmasıdır.

2 (1. bölüm) Peter Pell, The Tabernacle, s.102, 103.

3 (2. bölüm) KJV’de “et” olarak çevrilen sözcük, 1611’deki sıvı ile  karşılaştırıldığında, katı yiyecek anlamına gelir. Bugün bizim et olarak adlandırdığımız, on yedinci yüzyılda et ve kan olarak adlandırılırdı. Bazı araştırmacılar, minhah sözcüğünü, “yönlendirmek” ya da “rehberlik etmek” anlamına gelen bir sözcüğün kökeninden türetirler. Çoğu, kök anlamı “armağan” olan sözcüğü ileri sürer.

4 (3:1-15) Bu, hemen hemen her zaman çoğul biçiminde olan şelamim sözcüğü, iyi bilinen İbranice şalom sözcüğüyle ilgilidir. İbranice’deki kavram, yalnızca düşmanlığın bulunmayışından daha geniştir; Tanrı ile barışın yanı sıra refah ve bütünlük anlamlarını da taşır. Bu sözcüğün taşıdığı ikinci bir anlam, Tanrı’nın huzurunda bir paydaşlık sunusudur. Burada olmasa da, genelde esenlik sunusu sıralamanın sonunda yer alır ve bazı araştırmacılar sözcüğü, ender bir anlam taşıyan “tamamlamak” sözcüğünden türetirler. Carr, güzel bir uyarlama yapar: Eğer doğru anlam buysa, Mesih’in Esenliğimiz olduğuna ilişkin Yeni Antlaşma referansları (Ef.2:14), Mesih bizim için son kurban olduğundan (İbr.9:27; 10:12), daha anlamlı hale gelirler. G. Lloyd Carr, “Shelem,” Theological Wordbook of the Old Testament, III:932

5 (3. bölüm) Pell, Tabernacle, s.92

6 (4. bölüm) Bize garip gelse de, Eski Antlaşma’da neredeyse 300 kez karşımıza çıkan bu aynı İbranice sözcük “günah” ya da “günah sunusu” anlamına gelir.

7 (5:14 - 6:7) RSV ve NEB çevirilerinde, “suç sunusu” olarak geçer, ama geleneksel çeviri tercih edilir.

8 (6:18) Keil ve Delitzsch, bu ayetin son kısmının anlamını şöyle yorumlarlar: “Bu en kutsal şeylere, kâhinlerin dışında dokunan her kişi kutsal olur, öyle ki bundan sonra, aynı kutsanmış kâhinlerin yaptığı gibi, kirliliğe karşı dikkatli olunsun. C. F. Keil ve Franz Delitzsch, “Levililer” Biblical Commentary on the Old Testament, II:319.

9 (7:11-18) A. E. Clarke, Precious Seed Magazine, No.2, 11. Cilt. Mart-Nisan 1960, s.49

10 (7:11-18) A.g.e.

11 (7:11-18) John Reid, The Chief Meeting of the Church, s.58

12 (7:22-27) Dr. S.T. McMillen, None of these Diseases, s.84

13 (8. bölüm) Matthew Henry, Matthew Henry’s Commentary on the Whole Bible, I:474

14 (12. bölüm) George Williams, The Student’s Commentary on the Holy Scriptures, s.71.

15 (13. bölüm, Giriş) Harrison, Levililer, s.137. Yorumunun A Eki’nin 241.  sayfasında, 13. bölümün, sözü edilen koşulların tıbbi yönleriyle ilgilenenlere yararlı olduğunu kanıtlayan yarı-teknik bir çeviri verir.

16 (13. bölüm, Giriş) A.g.e.  s.136, 137

17 (13:38, 39) A.g.e., s.245

18 (13:47-59) A.g.e., s.146

19 (13:47-59) A.g.e.

20 (16:11-22) G. Morrish, yayıncı, New and Concise Bible Dictionary, s.91.

21 (17:1-9) G. Camphell Morgan, Searchlights from the Word, s.38.

22 (18:19-21) Francis A. Schaeffer, The Church at the End of the 20th Century, s.126.

23 (23:33-44) Moishe and Ceil Rosen, Christ in the Passover, sayfa numarası mevcut değil.

24 (27:32,33) Leslie B. Flynn. Your God and Your Gold, s.30,31.

25 (27:34) Henry, “Leviticus,” I:562.

BİBLİYOGRAFYA

Bonar, Andrew. A Commentary on the Book of Leviticus. 1852. Yeni basım. Grand Rapids: Baker Book House, 1978.

Borland, James A. “Leviticus.” In Liberty Bible Commentary. Lynchburg, VA: The Old-Time Gospel Hour, 1982.

Coleman, Robert O. “Leviticus.” Wycliffe Bible Commentary. Chicago: Moody Press, 1962.

Harrison, R. K. Leviticus: An Introduction and Commentary. The Tyndale Old Testament Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1980.

Henry, Matthew. “Leviticus.” Matthew Henry’s Commentary on the Whole Bible. 1. Cilt. McLean, VA: MacDonald Publishing Company, n.d.

Jukes, Andrew. The Law of the Offerings. London: The Lamp Press, 1954.

Keil, C. F ve Delitzsch, F. “Leviticus.” Biblical Commentary on the Old Testament, The Pentateuch. 4. Cilt. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 1971.

Lindsey, F. Duane. “Leviticus.” The Bible Knowledge Commentary. Wheaton, IL: Victor Books, 1985.

Smith, Arthur E. Leviticus for Lambs. Özel baskı.

DERGİLER

Clarke, A.G. “The Levitical Offerings,” Precious Seed Magazine, 1960.

Table of Contents

Start