YARATILIŞ

Giriş

“Kutsal Kitap’ın ilk kitabı olan Yaratılış, Kutsal Yazılar’ın en ilginç ve büyüleyici bölümlerinden biridir. Kutsal Yazılar’daki yeri, Kutsal Kitap’ın diğer bö-lümleriyle olan ilişkisi ve içeriğinin faklı ve çarpıcı karakteri, Yaratılış’ı en seçkin kitaplardan biri yapar. Gerçek bir ruhsal anlayışa sahip olduğundan, her çağdaki Tanrı halkı, bu kitaba ciddi ve içten bir ilgiyle bağlanmıştır.”

– W. H. Griffith Thomas

I. KUTSAL YAZILAR’DAKİ YERİ

Yaratılış (Grekçe “başlangıç”), Yahudiler tarafından Bereşit (İbranice “baş-langıçta”) olarak adlandırılır. Bu heyecan verici kitap, yeryüzü yaratılırken orada olan tek Kişi tarafından anlatılan tek gerçek öyküdür!

Hizmetkârı Musa aracılığıyla Kutsal Ruh; erkek, kadın, evlilik, aile, günah, kurbanlar, kentler, ticaret, ziraat, müzik, tapınma, dünya dilleri, ırkları ve ulusları hakkında ayrıntılı bir anlatım sunar. Tüm bunlar kitabın ilk on bir bölümünde yer almaktadır.

Kitabın 12 - 50. bölümlerinde, Tanrı’nın “deney tüpü” olan ve dünyanın tüm halkları için küçük bir ruhsal dünya simgeleyen İsrail’in başlangıcını görürüz. İbrahim, İshak, Yakup ve on iki oğlu (özellikle de imanıyla Yusuf), yaşamlarıyla gencinden yaşlısına ve tüm Eski Antlaşma araştırmacılarına esinler ver-mişlerdir.

Yaratılış Kitabı’nı iyi anlamak, Kutsal Kitap’ın diğer altmış beş kitabını anlayabilmek için gereklidir. Diğer altmış beş kitap, Yaratılış’ın zarif orantılı edebi zemini üzerinde kurulmuşlardır.

II. KİTABIN YAZARI

Yaratılış’ın, Tanrı adamı ve aracılığıyla İsrail’e Yasa’nın verildiği Musa ta-rafından yazılıp derlendiğini kabul eden eski Yahudi ve Hıristiyan öğretişinin doğruluğunu kabul ediyoruz. Yaratılış’taki tüm olaylar, Musa’dan önce geç-tiğinden, Musa’nın eski belgeleri kullandığı ve belki de Kutsal Ruh aracılığıyla ağızdan söylenen öyküler tarafından yönlendirildiği hemen hemen kesindir. Musa’nın yazarlığıyla ilgili görüşler için Pentatok’a Giriş kısmına bakınız.

III. TARİH

Tutucu araştırmacıların çoğu, genellikle Mısır’dan Çıkış Kitabı’nın tarihi için, İ.Ö. yaklaşık 1445 yılını kabul ederler. Bu nedenle Yaratılış, büyük olasılıkla 1445 ve kırk yıl sonra Musa’nın öldüğü zaman arasındaki tarihte yazılmıştır. Pentatok’un bu kitabı, Yaratılış’taki tüm olaylar, Çıkış için erken bir tarih koyduklarından, Çıkış’tan önce de yazılmış olabilir.

Daha fazla ayrıntı için Pentatok’a Giriş’e bakınız.

IV. ÖN OLAYLAR VE KONULAR

Yaratılış Kitabı’nın, Yahudilik ya da Hıristiyanlık’a karşı aşırı derecede olumsuz eğilim gösterenler dışında, hemen hemen herkes tarafından hayranlıkla karşılanan bir anlatımı olduğu ve Yusuf’un öyküsü gibi çok güzel öyküler içerdiği kabul edilir. Kutsal Kitap’ın bu ilk kitabında geçen olaylar nelerdir?

Kişisel bir Tanrı kavramını reddedenler, Yaratılış’ı, putperest Mezopotamya efsanelerinden alınmış bir koleksiyon olarak sınıflandırmaya eğilimlidirler. Bu kişiler tek Tanrılı İbrani öğretişinin, çok tanrılı Mezopotamya efsanesinin un-surlarından “temizlenerek” oluşturulduğunu öne sürerler.

Bu kadar kuşkucu olmayan diğerleri, Yaratılış’ı masalsı destanlardan ya da rivayetlerden oluşan, tarihi değere sahip bir koleksiyon olarak görürler.

Başka bir grup ise, Yaratılış’ın öykülerinin, doğa ve kültürün kökenlerini açıkladığını düşünür (Bu düşünce, teknik olarak “nedenler bilgisi” olarak bilinir). Eski Antlaşma’da, “nedenler bilgisi,” özellikle başlangıçların kitabı olan Yaratılış’ta mevcuttur (günahın kökeni, gök kuşağı, İbrani halkı, v.b.), ama bu görüş, açıklamaların tarihsel değerini inkar etmez.

Yaratılış, tarihtir. Tüm tarih gibi, Yaratılış da yorumlanabilir. Yaratılış, Tanrı tasarısının iskeleti içinde öykülendirilmiş, teolojik tarih ya da gerçeklerden oluşur. Bu bağlamda, “Tarih, O’nun öyküsüdür” ifadesi çok yerindedir.

Yaratılış, her ne kadar, “Yasa’nın” ilk kitabı olsa da, içeriğinde çok az yasal malzeme bulunmaktadır. Yaratılış, Yasa’nın Tekrarı aracılığıyla, Mısır’dan çı-kışlarının temelini atması ve Tanrı’nın Musa aracılığıyla yasayı verdiğini bildirmesi yönünden, “Yasa” (Tevrat, İbranice’de Tora, bilgi verme anlamındadır) olarak anılır. Aslında Yaratılış bölümü, tüm Kutsal Kitap tarihinin, hatta tarihin kendisinin temelini atar.

Bereket ve lanet olarak geçen ikiz konular, Yaratılış bölümünde ve Tanrı’nın tüm sözünde özenle işlenmiştir. İtaat, bereket bolluğu getirirken, itaatsizlik, lanet getirir.

Büyük lanetler; ilk günahın, Tufan ve Babil’de dillerin karıştırılması ile ce-zalandırılmanın sonucudur.

Büyük bereketler ise, bir Kurtarıcı’nın gönderileceği vaadi, tufanda bir azın-lığın sağ kalması ve Tanrı lütfunun kanalı olmak üzere özel bir ulusun, İsrail’in seçilmesidir.

Eğer, Yaratılış bölümü olaylara dayanan bir tarih ise, o zaman Musa tüm eski soyları, konuşmaları, olayları ve bu olayların doğru yorumunu nasıl bilebilirdi?

Öncelikle bilinmesi gereken, arkeolojinin, özellikle atalar ve gelenekleri ko-nusunda ve diğer birçok alanda Yaratılış öyküsünü desteklediğidir (“kanıtladığı” değil, onayladığıdır).

Hartmann^1 gibi bazı 19. yüzyıl liberalleri, Pentatok’u Musa’nın yazmadığını öğretirler, çünkü o tarihlerde yazı henüz icat edilmemişti! Ama şimdi bizler, Musa’nın çeşitli eski elyazmalarını yazmış olabileceğini biliyoruz, çünkü Musa, Mısır’da öğretilen tüm bilgileri alarak yetiştirilmişti.

Musa hiç kuşkusuz, Yusuf’un öykülerini, tabletleri, parşömenleri ve İbrahim ve soyu tarafından eski Mezopotamya’dan getirilen sözlü çevirileri kullanmıştı. Bu belgeler, “Adem’in kuşakları” olarak bilinen ana kısımlardan olan soy ağaç-larını kapsamaktaydı.

Analizin sonunda, tüm bunlar halen yeterli değildir. Ancak Tanrı’nın Kutsal Ruh’u, Musa’ya doğru malzemeyi seçerek, bunun dışındakileri önemsememesi için esin vermiştir. Çalışmaların ayrıntılarını ve diğer konuları, büyük olasılıkla doğrudan esin alarak temin etmişti.

Bu konu ancak imana dayanarak kesinlik kazanabilir. Tanrı, hizmetkârları aracılığıyla böyle bir eseri üretmek için ya yeterlidir, ya da değildir. İlkel çağlardan bugüne kadar yaşamış olan tüm kuşakların imanlıları, bu yazıların gerçek olduğuna mühürlerini basmışlardır.

Arkeoloji bize, Kutsal Kitap öykülerini daha canlı hale getirmek için^2 atalar kültürünün kalıntılarından, bu kültürün eski halini anlamamız konusunda yardımcı olabilir, ama yalnızca Kutsal Ruh, Yaratılış’ın gerçeğini yüreklerimize ve günlük yaşamlarımıza açıklayabilir.

Kutsal Kitap Yorumu’ndaki, Yaratılış’ın ya da her hangi bir kitabın yorumunu okurken, bu yorumlardan gerçekten yararlanabilmek istiyorsak, Kutsal Söz’ün kendisini aydınlatması için Kutsal Ruh’un açıklamasına bağımlı olmalıyız. Gerçek bir yorum, bağımsız bir araç değildir; “Rab böyle diyor” ifadesine işaret eden bir oktur.

ANA HATLAR

I. YERYÜZÜNÜN İLK ÇAĞLARI (1-11. Bölümler)

A Yaratılış (1,2. Bölümler)

B. Ayartma ve İlk Günah (3. Bölüm)

C. Kayin ve Habil (4. Bölüm)

Ç. Şit ve Soyu (5. Bölüm)

D. Yayılan Günah ve Tufan (6-8. Bölümler)

E. Tufandan Sonra Nuh (9. Bölüm)

F. Ulusların Tablosu (10. Bölüm)

G. Babil Kulesi (11. Bölüm)

II. İSRAİL’İN ATALARI (12 - 50. Bölümler)

A. İbrahim (12:1 - 25:18)

1. İbrahim’in Çağrılması (12:1-9)

2. Mısır’a Gidiş ve Mısır’dan Dönüş (12:10 - 13:4)

3. Lut’un ve Melkisedek’in Yaşadıkları (13:5 - 14:24)

4. İbrahim’e Vaat Edilen Mirasçı (15. Bölüm)

5. Et ve Kandan Doğan İsmail (16-17. Bölümler)

6. Sodom ve Gomora (18-19. Bölümler)

7. İbrahim ve Avimelek (20. Bölüm)

8. Vaat Edilen Oğul İshak (21. Bölüm)

9. İshak’ın Kurban Olarak Sunulması (22. Bölüm)

10. Aile Mezarlığı (23. Bölüm)

11. İshak’a Alınan Gelin (24. Bölüm)

12. İbrahim’in Soyu (25:1-18)

B. İshak (25:19 - 26:35)

1. İshak’ın Ailesi (25:19-34)

2. İshak ve Avimelek (26. Bölüm)

C. Yakup (27:1 - 36:43)

1. Yakup Esav’ı Aldatır (27. Bölüm)

2. Yakup Harran’a Kaçar (28. Bölüm)

3. Yakup’un Eşleri ve Soyu (29:1 - 30:24)

4. Yakup, Lavan’dan Akıllı Davranıp Onu Yener (30:25-43)

5. Yakup’un Kenan’a Geri Dönmesi (31. Bölüm)

6. Yakup ve Esav Barışırlar (32-33. Bölümler)

7. Şekem’de İşlenen Günahlar (34. Bölüm)

8. Beytel’e Dönüş (35. Bölüm)

9. Yakup’un Ağabeyi Esav’ın Soyu (36. Bölüm)

Ç. Yusuf (37:1 - 50:26)

1.  Yusuf’un Köle Olarak Satılması (37. Bölüm)

2.  Yahuda ve Tamar (38. Bölüm)

3.  Yusuf’un Denenmesi ve Zaferi (39. Bölüm)

4.  Yusuf’un Saki ve Fırıncının Düşlerini Yorumlaması (40. Bölüm)

5.  Yusuf’un Firavunun Rüyalarını Yorumlaması (41. Bölüm)

6.  Yusuf’un Kardeşleri Mısır’a Gelirler (42 - 44. Bölümler)

7.  Yusuf, Kardeşlerine Kim Olduğunu Açıklar (45. Bölüm)

8.  Yusuf’un Ailesine Kavuşması (46. Bölüm)

9.  Yusuf’un Ailesi Mısır’a Gelir (47. Bölüm)

10.  Yakup’un, Yusuf’un Oğullarını Kutsaması (48. Bölüm)

11.  Yakup’un, Oğulları Hakkındaki Peygamberliği (49. Bölüm)

12.  Önce Yakup, Sonra Yusuf Mısır’da Ölürler (50. Bölüm)

YORUM

I. YERYÜZÜNÜN İLK ÇAĞLARI (1-11. Bölümler)

A. Yaratılış (1,2. Bölümler)

1:1   “Başlangıçta Tanrı…” Kutsal Kitap’ın bu ilk iki sözcüğü, imanın te-melini oluşturur. Bu sözcüklere inanırsanız, Kutsal Kitap’ta yazılı olan her şeye inanabilirsiniz. Yaratılış bölümü, yaratılışın tek yetkin öyküsünü anlatır. Bu öykü tüm çağların insanları için anlamlıdır ve hiç kimse değerini düşüremez. Bu tanrısal kayıt, Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalışmaz; Tanrı’nın varolduğunu kabul eder. Tanrı gerçeğini inkar etmeyi seçenlere Kutsal Kitap özel bir ad ver-miştir. Bu ad, akılsızdır (Mez.14:1 ve 53:1). Kutsal Kitap nasıl Tanrı ile başlı-yorsa, yaşamlarımızda da Tanrı önce gelmelidir.

1:2   Yaratılış öyküsünün çeşitli tutucu yorumlarından biri, 1 ve 2. ayetlerin arasında büyük bir felaketin (belki Şeytan’ın düşüşü: bk. Hezekiel 28:11-19) oluştuğunu bildirir.3 Bu felaket, Tanrı’nın özgün, mükemmel yaratışının şekil-sizliğine, şeklinin yok olmasına ve yerin boşluğuna neden olmuştu (tohû vavohu). Tanrı yeryüzünü ıssız ve boş yaratmadığından (Yşa.45:18), 2. ayetteki düzensiz durumu açıklayacak tek şey, güçlü bir afet olabilirdi. Bu görüşün savunucuları, “idi” olarak çevrilen sözcüğün, aynı zamanda “haline gelmişti”1 olarak da çevrilebileceğine işaret ederler. O zaman bu ayet şöyle okunur: “Yeryüzü ıssız ve boş hale gelmişti.”

Tanrı’nın Ruh’u suların üzerinde dalgalanıyordu. Bu dalgalanma, oluşacak büyük, yaratıcı ve yeniden düzenleme eylemlerine bir hazırlık niteliğindeydi. Diğer ayetler yaratılışın altı gününü ve yeryüzünün insanın yaşamı için hazırlandığı zamanı tanımlarlar.

1:3-5   Birinci günde Tanrı, “Işık olsun” diye buyurdu; gece ve gündüzü oluşturdu. Bu eylem dördüncü günde yaratılan güneş, ay ve yıldızlarla karış-tırılmamalıdır. 2.Korintliler 4:6’da elçi Pavlus, ışığın karanlıktan ilk ayrılışı ile, bir günahlının tövbe etmesi arasında bir benzerlik çizer.

1:6-8   İkinci günden önce yeryüzünün çevresinde su bulunduğu anlaşılıyor; belki de bu su, yoğun bir buhar biçimindeydi. İkinci günde Tanrı suları bir-birinden ayırdı ve gök kubbeyi yarattı. Kubbenin altındaki suları, üstündeki su-lardan ayırdı. Kubbeye “Gök” adını verdi: Yeryüzünün hemen üzerindeki uzay açılımı (yıldızların bulunduğu gök ya da Tanrı’nın konut kurduğu göğün üçüncü katı değil). 20. ayet, burada sözü edilen alanın kuşların uçtuğu gök olduğunu açık olarak belirtir.

1:9-13   Tanrı, “Göğün altındaki sular bir yere toplansın, kuru toprak gö-rünsün” diye buyurdu. Böylece kara ve deniz oluştu. Tanrı üçüncü günde aynı zamanda yeryüzünde her tür bitki ve ağacın yetişmesini sağladı.

1:14-19   Tanrı dördüncü günde güneş, ay ve de yıldızları yeryüzünü ay-dınlatacak ışıklar olarak ve belirtileri, mevsimleri, günleri, yılları göstermeleri için yarattı.

1:20-23   Beşinci gün sular canlı yaratıklarla dolup taştı ve yeryüzünün üzerinde, gökte kuşlar uçuştular. Burada kuşlar olarak çevrilen sözün anlamı, “uçan çeşitli varlıklar”dır ve yarasaları ve büyük olasılıkla uçan böcekleri de kapsamına alır.

1:24,25   Tanrı altıncı günde, önce hayvanları ve sürüngenleri yarattı. Üre-me yasası, sürekli olarak “türüne göre” sözleriyle tekrarlanır. Biyolojik yaşamın “türleri” içinde önemli çeşitlemeler bulunur, ama bir türden diğerine geçiş yoktur.

1:26-28   Tanrı’nın baş yapıtı, kendi benzeyişinde yarattığı insandı. Tanrı, temsilcisi olarak insanı yeryüzüne yerleştirdi ve insanın kendisine benzemesini istedi. Tanrı nasıl Üçlü Birlik’ten (Baba, Oğul, Kutsal Ruh) oluşuyorsa, aynı şekilde insan da üç unsurdan oluşan bir varlıktır (ruh, can ve beden). Tanrı gibi, insan da zihne, ahlak doğasına, diğerleriyle iletişim gücüne ve içgüdüyü aşan duygusal bir doğaya sahiptir. Burada sözü edilen, fiziksel benzerlik değildir. Hayvanların aksine, insan tapınabilir, düşüncelerini sözle ifade edebilir ve ya-ratıcıdır.

26. ayette Üçlü Birlik ima edilir: “Tanrı (Elohim, çoğul), ‘İnsanı kendi su-retimizde, kendimize benzer yaratalım (çoğul)’ dedi” (İbranice’de tekil fiil).

Kutsal Kitap cinsiyetlerin kökenini, Tanrı’nın yaratıcı bir eylemi olarak ta-nımlar. Evrim, cinsiyetlerin nasıl başladığını hiçbir zaman açıklayamamıştır. İnsanlığa verimli olması ve çoğalması buyruldu.

Tanrı, insana yaratılışa egemen olması ve ona hükmetmesi için vekalet ver-di; insan yaratılışı kullanabilirdi, ama onu kötüye kullanmamalıydı. Yeryüzündeki krizlerin nedeni insanoğlunun açgözlülüğü, bencilliği ve umursamazlığıdır.

1:29,30   Bu ayetlerden anlaşıldığına göre hayvanlar yaratıldıklarında otçul-dular; insan da yalnızca sebze yerdi. Bu durum tufandan sonra değişti (bk.9:1-7).

Yaratılışın ilk altı günü, birebir yirmi dört saat anlamına mı gelmekteydi, yoksa bu günlerle kastedilen jeolojik çağlar mıydı? Ya da, yaratılış öyküsünün Musa’ya açıklandığı “dramatik vizyon” günleri miydiler? Bu günlerin, güneşe göre hesaplanan günler olmadıklarını kanıtlayan hiçbir bilimsel olgu yoktur. “Akşam ve sabah” ifadesi, yirmi dört saat içeren günleri belirtir. Kutsal Kitap’ın herhangi bir yerinde bu sözcükler normal günleri belirtirler. Adem, yedinci günde yaşamaya başladı ve dokuz yüz otuzuncu yılda öldü, bu nedenle yedinci gün jeolojik bir çağ olamaz. Eski Antlaşma’da, “gün” sözcüğü ne zaman bir sayı ile kullanılsa (“birinci gün” v.b.), anlamı yirmi dört saatlik bir gündür. Tanrı İsrail’e Şabat Günü’nde dinlenmesini buyurduğunda, altı günlük çalışmadan sonra, yedinci günde kendisinin dinlendiği gerçeğini temel almaktaydı (Çık. 20:8-11). Buradaki birbirleriyle tutarlı yorumlar, “gün” sözcüğünün aynı anlamı taşımasını gerektirir.

Yine de, güneşe göre hesaplanan bir günün, dördüncü güne kadar başlaya-mayacağını biliyoruz (14-19. ayetler).

Kutsal Kitap’a göre, göklerin ve yeryüzünün yaratılışına tarih verilmemiştir. İnsanın yaratılışı için de aynı şey geçerlidir. Ancak, soy ağaçları bildirilir ve soylar arasında olası boşluklara izin verilir; insan, evrim teorisi yanlılarının düşündüğü gibi, milyonlarca yıl yeryüzünde bulunmuş olamazdı.

Yuhanna 1:1,14, Koloseliler 1:16 ve İbraniler 1:2 ayetlerinden, Rab İsa’nın yaratılıştaki etkin kişi olduğunu öğreniyoruz. Yaratılış’ın tükenmez harikaları nedeniyle İsa Mesih sonsuz tapılmaya layıktır.

1:31   Yaratılışın altıncı gününün sonunda Tanrı yarattıklarına baktı ve her şeyin çok iyi olduğunu gördü.

2:1-3   Tanrı yedinci günde yaratma eylemini bitirip dinlendi. Yorulduğu için dinlenmedi; başarıyla tamamlanmış bir işin doyumunun sonucu olan bir dinlenmeydi bu. Tanrı, o tarihlerde insana Şabat Günü’nü tutmasını buyurmamış olmasına rağmen, yedi günden birinde dinlenme ilkesini öğretiyordu.

2:4-6   RAB Tanrı (Yehova, Elohim) adı ilk kez 4. ayette ortaya çıkar, RAB Tanrı adı, insanın yaratılışından sonra kullanılmıştır (1:27). Elohim olarak Tanrı, Yaratıcı’dır. Yehova olarak, insan ile antlaşma ilişkisinde bulunan Tanrı’dır. Bunu göremeyen bazı Kutsal Kitap eleştirmenleri, Tanrı’nın bu farklı adlarının farklı yazarlardan kaynaklandığı sonucuna varmışlardır.

Göğün ve yerin yaratılış öyküsü (4. ayet), 1. bölümde tanımlanan başlan-gıçlara işaret eder. 5. ayette şunları okuruz: “Yeryüzünde yabanıl bir fidan, bir ot bile bitmemişti.” Bu ayet, 1:10’daki, bitkiler görünmeden önce kuru toprak göründüğünde yeryüzünde varolan koşulları tanımlar. Yeryüzünü sulayan yağmur değil, yerden yükselen buhardı.

2:7   Burada insanın yaratılış öyküsü daha ayrıntılı biçimde anlatılır. Tanrı insanın bedenini topraktan yarattı, ama insan burnuna üflenen yaşam soluğu ile yaşayan bir varlık haline geldi. Adem (“kırmızı” ya da “toprak”) yaratıldığı kırmızı toprağın adıyla anıldı.

2:8-14   Tanrı’nın Aden’de diktiği bahçe doğuda, Filistin’in doğusundaydı. Hiddekel (Dicle) ve Fırat nehirleri yakınlarında, Mezopotamya bölgesindeydi. İyilik ve kötülüğü bilme ağacı insanın itaatini deneyecekti. Bu ağacın mey-vesinden yemek yanlıştı, çünkü Tanrı yanlış olduğunu söylemişti. Farklı biçimlerde aynı meyve bugün halen bizlerle birliktedir.

2:15-23   Buyruk yerine getirilmediğinde, cezası ölümdü (17. ayet): Ani ruhsal ölüm ve süreç içindeki fiziksel ölüm. Hayvanlara ve kuşlara isim veren Adem, onların dişi ve erkek olduklarının farkına varmıştı. Her birinin kendisine benzer, ama yine de farklı bir eşi bulunmaktaydı. Bu durum, Adem’in kendisine uygun bir yardımcı aramasına neden oldu. Adem’in gelini, Adem uyurken kaburga kemiklerinden biri alınarak yaratıldı. Bu nedenle, Mesih’in gelini, Mesih’in tarifsiz acılar çekerek döktüğü yaşam kanıyla güvenlik altına alınmıştır. Kadın, erkeğin üzerinde baskı kurması için Adem’in başından ya da erkek tarafından ezilmek için onun ayaklarından oluşturulmadı. Erkek tarafından korunmak için kolunun altından, sevilmek için yüreğinin yakınından yaratıldı.

Günah dünyaya girmeden önce Tanrı insana yeryüzünün denetimini vermişti. Pavlus bu gerçeği şu temele dayandırır: Yaratılış düzeni (önce erkek yaratıldı)

ve yaratılış amacı (kadın erkek için yaratıldı) (1Ko.11:8,9). Aynı zamanda, ilk günahı işleyen Havva olmasına rağmen, Adem Havva’nın başı olduğu için, günahın Adem aracılığıyla dünyaya girdiği söylenir. Adem, baş konumunda olduğu için sorumluydu.

19. ayet, dilimizdeki farklı bir fiil zamanıyla daha netleşir:5 “Rab Tanrı hayvanların tümünü yaratmıştı.” Tanrı, insanı yaratmadan önce, hayvanları yaratmıştı.

2:24   24. ayetteki sözlerle Tanrı’nın tek eşle evliliği kurduğunu görüyoruz. Tüm tanrısal kurumlar gibi evlilik de insanın iyiliği için düzenlenmişti ve saflığı bozulamazdı. Evlilik bağı, Mesih ve kilisesi arasındaki varolan ilişkiyi simge-lemektedir (Ef.5:22-32).

2:25   Adem ve Havva, Aden bahçesinde çıplaktılar, henüz utanç nedir bil-miyorlardı.

B. Ayartma ve İlk Günah (3. Bölüm)

3:1-6   Havva’ya görünen yılanın daha sonra Şeytan’ın kendisi olduğu açıklanmıştır (bk. Va.12:9). İlk günahın öyküsüne ilişkin Kutsal Kitap inancının hayal unsuru olduğunu ileri sürenler, bu öykünün mecazi olduğunu savunurlar. İddialarına kanıt olarak konuşan yılanı gösterirler. Havva’yı aldatan yılanın öyküsü gerçek olarak kabul edilebilir mi? Elçi Pavlus kabul edilebileceğini dü-şünüyordu (2Ko.11:3). Elçi Yuhanna da Pavlus ile aynı fikirdeydi (Va.12:9; 20:2). Ayrıca Kutsal Yazılar’da konuşan tek hayvan yılan değildir. Tanrı, Balam’ın çılgınlığına engel olması için bu peygamberin eşeğini konuşturmuştu (Say.22) ve elçi Petrus bu olayı birebir olarak kabul etmişti (2Pe.2:16). Bu üç elçi de yazarken Kutsal Ruh’tan esin almışlardı. Bu nedenle ilk günahın öykü-sünün birebir olduğunu reddetmek, Kutsal Yazılar’ın vahiyle yazıldığını reddetmek anlamına gelir. Kutsal Kitap’ta pek çok mecaz bulunur, ama bu konu mecaz olarak işlenmemiştir. İnsan soyunu günaha saplayan adımlara dikkat edelim. Şeytan önce Tanrı sözü hakkında kuşku yarattı: “Tanrı gerçekten söyledi mi?” Şeytan, Tanrı’nın Adem ve Havva’ya her ağacın meyvesini yasakladığını söyleyerek Tanrı’yı karaladı. Havva ise, “Bahçedeki ağaçların meyvelerinden yiyebiliriz, ama bahçenin ortasındaki ağaca dokunmamamız ve ondan yemememiz söylendi” diye karşılık verdi. Ancak Tanrı, ağaca dokunma konusunda bir şey söylememişti. Şeytan, itaat etmeyenler üzerine gelecek yargının kaçınılmazlığı konusunda Tanrı’nın söylediklerine açıkça karşı çıktı; bugün de Şeytan’ı izleyenler, cehennem ve sonsuz ceza gerçeğini halen inkar etmektedirler. Şeytan, Tanrı’yı Adem ve Havva için yararlı olan bir şeyden onları yoksun bırakmakla suçladı. Havva, gelen ayartmaya üç açıdan teslim oldu: Benliğin tutkusu (yemek için uygun), gözlerin tutkusu (göze güzel görünen) ve yaşam gururu (bilgelik kazanmak için çekici bir ağaç). Havva, davranışıyla başı olan Adem’den bağımsız hareket etti. Adem’in yetkisini gasp etmek yerine, Adem’e danışması gerekirdi. “Meyveyi koparıp yedi” sözcüklerinde; tüm hastalık, üzüntü, sıkıntı, korku, suçluluk ve ölüm gibi, o günden bu yana insan soyunun başına bela kesilen tüm dertlerin açıklaması bulunmaktadır. Yeryüzü enkazı ve milyarlarca mezar, Tanrı’nın sözünün gerçek ve Şeytan’ın yalancı olduğunu ka-nıtlamaktadır. Aldatılan Havva idi (1Ti.2:14), ama Adem bilerek ve isteyerek Tanrı’ya karşı gelmişti.

Dünyasal hümanizm, Şeytan’ın yalanını sürdürmektedir: “Tanrı gibi olacaksın!”

3:7-13   Günahın ilk sonucu utanç ve korku duygusuydu. İncir yapraklarından yapılan önlükler, insanın kan dökülmeden, iyi işlere dayanarak kendini kurtarma girişimidir. Tanrı kendilerini çağırdığında günahlılar mazeret gösterirler. Adem şöyle demişti: “Yanıma koyduğun kadın...” Adeta Tanrı’yı suçluyordu (Özd.19:3). Havva ise, “Yılan…” demişti (13. ayet).

Tanrı sevgisi ve merhametiyle, günaha düşen yaratıklarını arayarak onlara, nerede olduklarını sordu. Bu sorusu ile iki gerçek kanıtlanmaktaydı: İnsan kaybolmuştu ve Tanrı onu aramaya gelmişti. İnsanın günahını ve Tanrı’nın lüt-funu kanıtlıyordu.6 Kurtuluş konusunda ilk girişim Tanrı’ya aittir, ilk adımı atan Tanrı, insana olan sevgisini sergilemektedir. Şeytan, Havva’nın Tanrı’nın sev-gisinden kuşkulanmasını sağlamıştı.

3:14   Rab Tanrı yılanı lanetledi; karnının üzerinde sürünecek ve yaşamı boyunca toprak yiyecekti. Yılanın tüm evcil ve yabanıl hayvanlar içinde en lanetlisi olduğu gerçeği, burada Şeytan’dan çok, öncelikle sürüngenlerden söz edildiğini düşündürür.

3:15  Ama 15. ayet konu olarak Şeytan’ın kendisini işler. Bu ayet, “İlk Müjde” olarak bilinir. Şeytan ve kadın arasındaki (tüm insanlığı temsil ederek) sürekli düşmanlıktan, Şeytan’ın tohumundan (temsilcileri) ve kadının Tohumu’ndan (Mesih) söz eder. Kadının Tohumu, Şeytan’ın başını ezecek ve kesin yenilgi belirten ölümcül bir yara açacaktı. Bu yara, Kurtarıcı kararlı olarak Golgota’da Şeytan’ın üzerinde zafer kazandığında açıldı. Şeytan buna karşılık Mesih’in topuğuna saldıracaktı. Topuk yarasının anlamı, sıkıntı, hatta fiziksel ölüm anlamına gelir, ama kesin yenilgi değildir. Mesih çarmıhta acı çekti, hatta öldü, ama ölümden dirildi; günah, cehennem ve Şeytan üzerinde zafer kazandı. Mesih’in, kadının Tohumu olarak adlandırılması gerçeğinde O’nun bir bakireden doğacağı iması bulunur. Daha sonraki ayetlerde yargı bildirmeden önce Mesih’i vaat eden Tanrı’nın iyiliğine dikkatinizi çekeriz.

3:16-19   Günah kaçınılmaz sonuçlara yol açar. Kadın sancıyla çocuk doğu-racaktı. Kocasına boyun eğecekti. Adem ise diken ve çalı ile lanetlenen topraktan ekmeğini kazanacaktı. Sonra yaşamın sonunda toprağa dönecekti. Bu-rada çalışmanın kendi başına bir lanet olmadığına dikkat edilmelidir; çalışmak bir berekettir. Burada sözü edilen lanet; çalışırken sıkıntı, zahmet çekmek, ter-lemek, yorulmak anlamına gelir.

3:20,21   Adem, karısının adını Havva koyarak imanını gösterdi; o zamana kadar henüz hiçbir bebek doğmamış olduğundan Havva adı, tüm yaşayanların annesi anlamına gelir. Tanrı, bir hayvan öldürerek onlara deriden giysiler sağladı. Bu deri giysiler, iman ettiğimizde, bize sunulan Tanrı Kuzusu’nun dökülen kanı aracılığıyla sağlanan doğruluk elbisesini resmeder.

3:22-24   Şeytan’ın Havva’ya söylediği, “Tanrı gibi olacaksın” yalanında gerçeğin gölgesi bulunmaktaydı (5. ayet). Ama Havva ve Adem, iyi ve kötü arasındaki farkı görmeyi zor deneyimler sonucunda öğrendiler. Eğer yaşam ağa-cından yeselerdi, bedenleri sonsuza kadar hastalık, bozulma ve zayıflığa mahkum olacaktı. Bu nedenle onların Aden bahçesine geri dönmesine engel olan, Tanrı’nın merhametiydi. Keruvlar, “günaha düşmüş insanın küstah kibrine karşı Tanrı kutsallığını haklı çıkartan” göksel yaratıklardır.7

Adem ve Havva kimin yalan söylediğine karar vermek zorundaydılar: Tanrı mı, yoksa Şeytan mı? Tanrı’nın yalan söylediğine karar verdiler. “İman olmadan Tanrı’yı hoşnut etmek imkansızdır.” Bu nedenle adları İbraniler 11. bölümdeki imanın onur listesinde yer almamaktadır.

Aden bahçesinin ideal koşulları, günahın bahçeye girmesine engel olmadı. Elverişli ve uygun bir ortam, insan sorunlarının çözümüne yanıt sağlamaz.

C. Kayin ve Habil (4. Bölüm)

4:1   Adem karısı Havva’yı bildi; onunla cinsel ilişkide bulundu. Kayin doğ-duğunda, Havva oğlunu Rab’bin yardımıyla dünyaya getirdiğini kabul etti. Oğ-luna Kayin (kazanılan), adını veren Havva, vaat edilen Tohumu doğurmuş olduğunu düşünmüş olabilirdi.

4:2-6   3. ayette sözü edilen “günler geçti” ifadesi, dünya nüfusunda dikkat çeken bir artış olduğu şeklinde anlaşılabilir. Kayin ve Habil, günahlı insanın kutsal Tanrı’ya ancak yerine geçecek bir kurban kanı sayesinde yaklaşabileceği konusunda eğitilmiş olmalıydılar. Kayin bu bilgiyi reddetti ve Tanrı’nın önüne meyve ve sebzelerden oluşan kansız bir sunu getirdi. Habil Tanrı buyruğuna inandı ve öldürülmüş hayvan sunarak Tanrı’nın kendisini akladığına duyduğu imanı sergiledi (İbr.11:4). Sürüsünün ilk doğanını getirdi; bunu yapmakla Tanrı’nın en iyisini hak ettiğini söylemiş oluyordu. Habil’in sunusu, dünyanın günahını kaldıran Tanrı Kuzusu’nun ölümüne işaret eder.

4:7   Kayin’in kıskançlığı ve öfkesi cinayete neden olacağından, Tanrı ona sevecen bir şekilde uyarıda bulundu. 7. ayet çeşitli şekillerde anlaşılabilir:

1. Doğru olanı yaparsan (tövbe ederek), öfke ve suçluluktan özgür olacaksın. Doğru olanı yapmazsan (Habil’den nefret etmeye devam etmekle), günah kapında pusuya yatmış, seni mahvetmek için bekliyor. Habil senin önderliğini kabul edecektir ve sen onun üzerinde egemen olacaksın (doğru olanı yaparsan).

2. “Doğru olanı yaparsan (ya da Septuaginta çevirisinde olduğu gibi, ‘eğer doğru sunuda bulunursan’) seni kabul etmez miyim?” Doğru olanı yapmak, kurban sunmaktı. Habil, kendisini kabul edilebilir bir kurban arkasında saklamakla doğru olanı yaptı. Kayin ise, kan dökmeden bir sunu getirerek yanlış hareket etti ve daha sonraki tüm davranışlarının nedeni bu yanlış tapınmasının beklenen sonucuydu.7

3. İngilizce RSV çevirisinde şöyle yazılıdır: Doğru olanı yapsan kabul edil-meyecek misin? Eğer doğru olanı yapmazsan, günah kapıda pusuya yatmıştır; senin peşindedir, ama sen ona egemen olmalısın.

4. F.W. Grant, Numerical Bible adlı kitabında şöyle yazar: “Eğer doğru olanı yapmazsan, kapıda bir günah sunusu çömelmiş bekliyor.”9 Başka bir deyişle, Kayin’e istediği takdirde günahtan kurtuluş sağlanmıştı.

4:8-12   Kayin’in kıskançlığı ve şiddetli öfkesi çok geçmeden kötülük eylemine dönüştü; kardeşini öldürdü. Habil ölmüş olmasına rağmen, bize halen çok önemli bir yaşam olan, iman yaşamının tanıklığını yapmaktadır (İbr.11:4). Rab’bin sevecen sorusu, tövbe içermeyen küstah bir karşılık aldığında, Tanrı Kayin’i yargıladı; artık topraktan ürün alamayacaktı, çölde aylak dolaşan bir kaçak haline gelecekti.

4:13-16   Kayin’in sızlanarak yakınması, günahının suçundan çok sonuç-larından duyduğu pişmanlığı açıklar. Ama Rab yine de, kaçağın yaşamına iliş-kin duyduğu korkularını yatıştırdı; Kayin’i öldürenden yedi kez öç alınacaktı ve kimse onu bulup öldürmesin diye Tanrı Kayin’in üzerine bir nişan koydu. Kayin Rab’bin huzurundan ayrıldı. Bu ayrılık, ayrılıkların en üzücüsüydü.

4:17-24   Kayin kız kardeşiyle ya da başka bir akrabasıyla evlendi. Daha önce söz edildiği gibi, Yaratılış 4:3, nüfusun artması için geçen zamanı açıklar ve Yaratılış 5:4, Adem’in oğulları ve kızları olduğunu özellikle belirtir. O çağlarda yakın akrabaların evlenmesi yasak değildi (genetik açıdan riskli de değildi).

17-24. ayetler, Kayin’in soyunu ve bir dizi ilkleri sıralar: Hanok adı verilen ilk kent; çokeşliliğin ilk uygulanışı; organize hayvancılığın başlangıcı; müzik ve madeni el sanatlarının başlangıcı; ve sözleri vahşet ve kan dolu ilk şarkı. Bu şarkıda, Lemek, karılarına, kendini savunmak için genç bir adamı öldürdüğünü açıklar, ama bunu Kayin’in kardeşini öldürdüğü gibi önceden tasarlamadığından, Lemek misilleme görmeyecekti.

4:25,26   Burada Şit’in soyu açıklanır. Mesih’in doğacağı soyun başlangıcı budur. Enoş (“zayıf ahlaklı” ya da “ölümlü”) doğduğunda, insanlar Tanrı için Rab (Yehova) adını kullanmaya başladılar ya da tapındıklarında Yehova adını söylüyorlardı.

Ç. Şit ve Soyu (5. Bölüm)

5. bölüm, “ölüm çanlarının çalışı” olarak adlandırılır, çünkü bu bölümde, “öldü” ifadesi çok sık tekrarlanır. Mesih’in, Adem’den Nuh’un oğlu Sam’a kadar olan soyu kaydedilmiştir (Luk.3:36-38 ile karşılaştırınız).

5:1-17   Adem Tanrı’nın benzeyişinde yaratılmıştı. Şit (bağışlamak), Adem-in benzeyişinde doğdu. Adem ve Şit arasında geçen zamanda ilk günah işlen-miş ve günah nedeniyle insandaki Tanrı benzeyişi bozulmuştu. 5. ayet, Tan-rı’nın 2:17’de söylediği ölümün fiziksel açıdan da gerçekleştiğini yazar; ruhsal ölüm, Adem’in günah işlediği gün gerçekleşmiştir.

5:18-24   Hanok ve Lemek, 4. bölümde geçen Hanok ve Lemek ile karış-tırılmamalıdır. 18. ayetteki Hanok, Adem’den sonra (Yah.14), üçüncü değil, yedinci kişidir. Hanok üç yüz yıl boyunca, Tanrı’yla yürümüş ve Rab’bi hoş-nut etmiştir (İbr.11:5). Oğlunun doğumu, Hanok’un yaşamını kutsallık ve soy-luluk konusunda etkilemişe benzer (22. ayet). Başlangıcın iyi olması önemlidir, ama sonuna kadar düzenli biçimde değişmeden devam etmek daha önemlidir. Burada ‘yürümek’ sözcüğü, düzenli bir ilişkiyi ima eder, rastgele bir ahbaplık değildir. Tanrı ile yürümek, yaşam boyu süren bir ilişkidir, bir saatlik bir performans değildir. Büyük Sıkıntı Dönemi başlamadan önce kilise nasıl gökyüzüne alınacaksa, Hanok da tufandan önce gökyüzüne alınmıştır (1Se.4:13-18; Va.3:10).

5:25-32   Metuşelah en uzun yaşayan insandı (969 yıl). Eğer Williams’ın söylediği gibi Metuşelah ismi, “gönderilecek”10 anlamına geliyorsa, bu bir pey-gamberlik olabilir, çünkü tufan onun öldüğü yıl meydana gelmişti. Belki de Lemek, Nuh’un (rahatlık) adını koyarken peygamberlikte bulunuyordu; Nuh’un büyük oğlu olan Rab İsa Mesih dünyaya geldiğinde oluşacak rahatlığı özlemekteydi. Yıllar geçtikçe, insanın yaşam uzunluğu beklentisi azaldı. Mezmur 90:10, yetmiş yıllık bir yaşam süresinden normal bir süre olarak söz eder.

D. Yayılan Günah ve Tufan (6-8. Bölümler)

6:1,2   2. ayetin iki temel yorumu bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi, yetkilerinin sınırları içinde kalmayan Tanrı oğullarının melekler olduğudur (Yah.6) ve bu melekler yeryüzündeki kadınlarla evlenmişlerdi; bu durum Tan-rı’nın çok nefret ettiği cinsel bir düzensizlik şeklinde ortaya çıkmıştı. Bu görüşe sahip olanlar Eyüp 1:6 ve 2:1’de yer alan “Tanrı oğulları” ifadesinin, Tanrı’nın huzuruna girebilen melekleri kastettiğine işaret ederler. Aynı zamanda “Tanrı oğulları” ifadesi, Sami dilinde herkes tarafından kabul edilen bir ifadedir. Ya-huda 6. ve 7. ayetler, yetkilerinin sınırı içinde kalmayan meleklerin iğrenç cinsel davranışları nedeniyle suçlu olduklarını belirtir. 7. ayetin başlangıcında “Sodom ve Gomora” sözcüklerinin, düşmüş melekler tanımının hemen ardından geldi-ğine dikkat edin.

Bu görüşe karşı çıkan ana itiraz, meleklerin bildiğimiz kadarıyla cinsel açıdan üremedikleridir. Matta 22:30, İsa’nın, meleklerin evlenmediği öğretişini kanıtlamak için kullanılır. Aslında ayetin söylediği, gökteki meleklerin evlen-medikleri ve evlendirilmedikleridir. Melekler İbrahim’e insan şeklinde görünmüşlerdi (Yar.18:1-5) ve metinden anlaşıldığına göre, Sodom’a giden iki melek, insan uzuvlarına ve duygularına sahiplerdi.

Bir diğer görüş ise, Tanrı oğullarının, tanrısayar Şit’in soyundan ve Adem kızlarının, Kayin’in kötü soyundan oluştuklarıdır. Farklı fikirlerin özeti aşağıdaki gibidir: Önce Kayin’in soyundan (4. bölüm) ve Şit’in soyundan (5. bölüm) söz edilir. Yaratılış 6:1-4, bu iki soyun evliliklerini tanımlar. Melekler sözcüğü bulunmamaktadır. 3. ve 5. ayetler insanoğlunun kötülüğünden söz ederler. Eğer günah işleyen melekler ise, o zaman neden insan soyu yok edilmeliydi?

Nuh’un gemisini 1908 yılında Ararat Dağı’nda gördüğünü ileri süren bir araştırmacının tarifine göre geminin elle çizilmiş resmi.

Yaratılışta olduğu gibi, tam aynı İbranice üslupla söylenmemesine rağmen tanrısayar insanlar “Tanrı oğulları” olarak adlandırılırlar; Yaratılış 6:2 (bk. Yas. 14:1; Mez.82:6; Hoş.1:10; Mat.).

Bu görüşün getirdiği çeşitli sorunlar bulunur. Neden tüm Şit’in soyundan gelen erkekler tanrısayardılar da, Kayin soyundan gelen tüm kadınlar tanrısayar değillerdi?

Aynı zamanda, Şit’in soyunun tanrısayar kaldığına ilişkin bir ima yoktur. Eğer Tanrı’ya bağlı kaldılarsa, neden yok edilsinlerdi? Aynı zamanda tanrısayar erkekler ve tanrısayar olmayan kadınlar arasındaki beraberlik neden devler üretsindi?

6:3   Rab Ruh’unun insanda sonsuza dek kalmayacağı konusunda uyarıda bulundu. Ama tufan yargısı gelmeden önce, yüz yirmi yıllık bir erteleme olacaktı. Tanrı çok sabırlıdır, kimsenin mahvolmasını istemez, ama her şeyin bir sınırı vardır. Petrus bize Mesih’in, Nuh aracılığıyla Kutsal Ruh tarafından tufan öncesi döneme ait öğretiş verdiğini anlatır (1Pe.3:18-20; 2Pe.2:5). Tufan öncesi dönemde yaşayanlar çağrıyı reddettiler ve zincire vuruldular.

6:4,5   Devler (İbranice nefilim: “düşmüş kişiler”) konusunda Unger şu açıklamayı yapar:

Nefiller pek çok kişi tarafından yarı ilah yarı insan varlıklar olarak kabul edilirler. “Adem kızlarının” (ölümlü kadınlar) doğal olmayan soyu ile “Tanrı oğullarının” (melekler) birleşmesinden üremişlerdir. Doğal olmayan bu beraberlik, Tanrı’nın varoluşla ilgili yaratılış düzenine aykırıdır. Bu öylesine büyük bir anormallikti ki, tüm dünyanın tufan ile yargılanmasını zorunlu kıldı.11

6:6,7   Rab’bin pişmanlığı ilk bakışta farklı da görünse, zihnindeki keyfi bir değişikliği belirtmez. Aksine, insanın davranışındaki değişikliğe karşılık olarak Tanrı’nın takındığı farklı bir tutumu belirtir. Tanrı kutsal olduğundan günaha karşı tepki vermek zorundadır.

6:8-22   Nuh, Rab’bin gözünde lütuf buldu ve bir gemi inşa etmesi için önceden uyarıldı. Geminin ölçüleri arşın olarak verilmişti. Gemi üç yüz arşın (yüz otuz beş metre) uzunluğunda, elli arşın (yirmi iki buçuk metre) genişliğin-de ve otuz arşın (on üç buçuk metre) yüksekliğinde olacaktı. Üç güvertesi bulu-nacaktı.

16. ayetteki pencere, “ışık yeri” olarak çevrilir, büyük olasılıkla geminin tamamına ışık ve hava girebilmesi için bırakılmış bir açık yerdi.

Nuh, tanrısal egemenliğin bir eylemi olarak lütufla kurtuldu. Bu lütfa Tanrı’nın buyurduğu her şeyi yerine getirerek karşılık verdi (22. ayet); bu insanın sorumluluğudur. Nuh gemiyi, ailesini kurtarmak için bina etti, ama geminin kapılarını kapatan ve mühürleyen Tanrı’ydı. Tanrısal egemenlik ve insan sorumluluğu karşılıklıdır ve tamamlayıcıdır.

Nuh (9. ayet) ve Hanok (5:22), Kutsal Kitap’ta Tanrı ile yürüdükleri söylenen insanlardır. Eğer Hanok, gökyüzüne alınan kilisenin bir simgesi ise, Nuh, bin yıllık dönemde yeryüzünde yaşaması için büyük sıkıntıda korunacak olan sadık Yahudi azınlığını simgeler.

18. ayet, Kutsal Kitap’ta antlaşmadan ilk söz eden ayettir. Scofield sekiz antlaşma sıralar: Aden (Yar.2:16); Adem (Yar.3:15); Nuh (Yar.9:16); İbrahim (Yar.12:2); Musa (Çık.19:5); Filistin (Yas.30:3); Davut (2Sa.7:16); ve Yeni Antlaşma (İbr.8:8). Bu sekiz antlaşma, Süleyman ile yapılan antlaşmayla birlikte bir sonraki örneği kapsar. Antlaşmalar kadar karışık bir konunun çeşitli teoloji okulları tarafından farklı yorumlanması normaldir. Burada sunulan konu, bin yıllık dönemden öncedir ve Tanrı’nın takdirine bağlı geleneğe uygundur.

KUTSAL YAZILAR’DAKİ TEMEL ANTLAŞMALAR ÜZERİNE ARASÖZ

Aden’de Yapılan Antlaşma (Yar.1:28-30; 2:16,17)

Aden antlaşması masumiyet konumundaki insanı çoğalması, yeryüzünü doldurması ve denetimine alması için sorumlu kılar. İnsana tüm hayvanlar üzerinde yetki verilmişti. Bahçeyi sürüp ekecek ve iyilik ve kötülüğü bilme ağacının meyvesinin dışındaki her üründen yiyecekti. Meyvesi yasaklanmış olan ağaçtan yiyerek itaatsizlik ederse ölecekti.

Adem İle Yapılan Antlaşma (Yar.3:14-19)

İnsanın ilk günahından sonra Tanrı, yılan ve kadın, yani Şeytan ve Mesih arasındaki düşmanlığı bildirdi ve yılanı lanetledi. Şeytan, Mesih’i yaralayacaktı, ama Mesih Şeytan’ın başını ezecekti. Kadın çocuk doğururken acı çekecek ve kocasının yetkisi altında olacaktı. Toprak da lanetlendi. İnsan toprağı sürüp ekerken, diken ve çalı ile mücadele etmek zorunda kalacaktı. İnsan, ter ve yor-gunlukla ekmeğini kazanacaktı ve sonunda yaratıldığı toprağa geri dönecekti.

Nuh İle Yapılan Antlaşma (Yar.8:20 - 9:27)

Tanrı, Nuh’a toprağı tekrar lanetlemeyeceğine ya da tüm yeryüzünü tufan ile mahvetmeyeceğine dair söz verdi. Bu sözünün taahhüdü olarak gök kuşağını gösterdi. Antlaşmada aynı zamanda ölüm cezası verme gücüne sahip insan yönetiminin kuruluşu da bulunmaktaydı. Tanrı zamanların ve mevsimlerin varolacağını garantiledi, insanlara yeryüzünü tekrar doldurmalarını söyledi ve insanların diğer yaratıklar üzerinde kontrol sahibi olacağını onayladı. İnsan şimdi daha önce yalnızca sebzeden oluşan yiyeceğine eti de ekleyebilirdi. Tanrı, Nuh’un soyundan olan Ham’ın oğlu Kenan’ı, Sam ve Yafet’e kul olmak üzere lanetledi. Tanrı, Sam’ı Mesih’in geleceği soydan biri olarak onurlandırdı. Yafet büyük bolluğun tadını çıkaracak ve Sam’ın çadırlarında yaşayacaktı.

İbrahim İle Yapılan Antlaşma (Yar.12:1-3; 13:14-17; 15:1-8; 17:1-8)

İbrahim ile yapılan antlaşma koşulsuzdur. Yaratılış 15:12-21’de kurban edilen hayvanın iki parçası arasından, yalnızca, Kendisini “dumanlı mangalla  alevli meşale” olarak gösteren Tanrı geçti. Bu, oldukça önemlidir. İki kişi bir antlaşma yaptığında, her ikisi de birlikte antlaşmanın koşullarına bağlı kala-caklarını göstermek için, kurbanın iki parçası arasından yürürlerdi. Tanrı İbrahim’e koşul koymadı; Bu nedenle aşağıda sıralanan koşullar, İbrahim’in soyu sadık kalma konusunda nasıl hareket ederse etsin gerçekleşecekti (ve gerçekleşti).

Tanrı’nın eski halkı için gelecek görmeyenler, sık sık bu antlaşmanın en azından ülke ile ilgili olarak koşullar taşıdığını söylemeye çalışırlar. Sonra da İsrail’e hiçbir bereket tanımadan, tüm bereketlerin kilise için olduğu iddiasında bulunurlar.

Antlaşma, İbrahim ve soyuna verilen şu vaatleri içerir: Büyük bir ulus (İsrail); İbrahim için kişisel bereketler; ünlü bir ad; diğerlerine bereket kaynağı olmak (12:2); dostlarına Tanrı kutsaması ve düşmanlarına lanet; yeryüzündeki tüm halklar için bereket –Mesih aracılığıyla gerçekleşmiştir– (12:3); Kenan ve daha sonra İsrail ve Filistin olarak bilinen ülkeyi sonsuza kadar mülk edinme (13:14,15,17); doğal ve ruhsal anlamda kalabalık soy (13:16; 15:5); İsmail ve İshak aracılığıyla pek çok ulusa ve krala baba olma (17:4,6); Tanrı ile özel ilişki (17:7b).

Musa’yla Yapılan Antlaşma (Çık.19:5; 20:1 - 31:18)

Musa ile yapılan antlaşma, On Buyruk’u içerir, Tanrı’ya ve komşularımıza olan görevlerimizi tanımlar (Çık.20:1-26); İsrail’in sosyal yaşamına ilişkin çok sayıda buyruk (Çık.21:1 - 24:11); ve inanç yaşamına ilişkin ayrıntılı buyruklar (Çık.24:12- 31:18) içerir. On Buyruk, uluslara değil, İsrail ulusuna verilmişti. Koşullu bir antlaşmaydı, insanın itaatini gerektiriyordu ve bu nedenle “insan benliğinden ötürü güçsüzdü” (Rom.8:3a). On Buyruk, kurtuluş sağlamayı amaç-lamıyordu, amacı günah bilinci oluşturmaktı. On Buyruk’un dokuzu (Şabat Günü uygulaması hariç), Yeni Antlaşma’da tekrarlanır. Bunlar, ceza içeren bir yasalar değil, lütuf aracılığıyla kurtulanların uygun davranışlarını belirleyen ya-salardır. Hıristiyan, yasa altında değil, lütuf altındadır. Mesih’e daha üstün bir motivasyon olan sevgi ile bağlıdır.

Filistin İle İlgili Antlaşma (Yas.30:1-9)

Bu antlaşma, Tanrı’nın İbrahim’e vaat ettiği, “Mısır Irmağı’ndan (Nil değil), büyük Fırat Nehri’ne kadar” uzanan toprağın gelecekte mülk edinilmesi hak-kındadır (Yar.15:18). İsrail bu toprağa tam olarak asla sahip olmamıştır. Süleyman’ın krallığı sırasında doğu bölümündeki ülkeler haraç ödüyorlardı (1Kr. 4:21,24), ama bu, toprağın mülk edinilmesi anlamına gelemez.

Filistin’le ilgili yapılan antlaşma, İsrail’in itaatsizlik nedeniyle uluslar arasına dağıtılacağını, Rab’be geri döneceklerini, Rab’bin ikinci gelişini, ülkeye tekrar geri dönüşlerini, ülkedeki refahlarını, yüreklerindeki değişikliği (Rab’bi sevmek ve itaat etmek konusunda) ve düşmanlarının cezalandırılacağını bildirir.

Davut İle Yapılan Antlaşma (2Sa.7:5-19)

Tanrı, Davut’a krallığının sonsuza kadar süreceğini ve aynı zamanda soyundan çıkacak kişinin krallığının sonsuza kadar süreceğini vaat etmişti. Bu, hiçbir şekilde Davut’un itaatine ya da doğruluğuna bağlı olmayan, koşulsuz bir antlaşmaydı. Mesih, Yusuf’un soyunda görüldüğü gibi, Süleyman aracılığıyla Davut’un tahtının yasal mirasçısıdır (Mat.1).

Meryem’in soyunda görüldüğü gibi, Mesih Natan aracılığıyla Davut’un so-yundan gelir (Luk.3). Sonsuza kadar yaşadığı için, krallığı sonsuza kadar sürer. Yeryüzündeki bin yıllık egemenliği sonsuz krallığına karışarak birleşecektir.

Süleyman İle Yapılan Antlaşma (2Sa.7:12-15; 1Kr.8:4,5; 2Ta.7:11-22)

Süleyman’la sonsuz krallıkla ilgili olarak yapılan antlaşma koşulsuzdu, ama tahtta oturacak olan Süleyman’ın soyuyla ilgili olarak koşulluydu (1Kr.8:4,5; 2Ta.7:17,18). Süleyman’ın soyundan olan Koniya’nın Davut’un tahtında oturması engellendi (Yer.22:30). Yukarıda belirtildiği gibi İsa, Süleyman’ın soyundan değildir. Aksi halde, Koniya’nın lanetine uğrardı.

Yeni Antlaşma (Yer.31:31-34; İbr.8:7-12; Luk.22:20)

Yeni Antlaşma’nın İsrail ve Yahuda evi ile yapıldığı açıktır (Yer.31:31). Yeremya’nın yazdıkları gelecekten söz ediyordu (Yer.31:31a). Musa ile yapılan ve İsrail’in sadık kalmadığı antlaşma gibi koşullu bir antlaşma değildir (Yer. 31:32). Musa ile yapılan antlaşmada Tanrı, koşulsuz vaatler verir (“yapacağım”

ifadesinin tekrarlanışına dikkat edin): İsrail’in arındırılması (Hez.36:25); Kutsal Ruh’un konut kurması (Hez.36:27); Tanrı’nın isteğini yapmak isteyen bir yürek (Yer.31:33a); Tanrı ve halkı arasında eşsiz bir ilişki (Yer.31:33b), İsrail’de her-kesin Rab’bi tanıması (Yer.31:34a); bağışlanmış ve unutulmuş günahlar (Yer. 31:34b); ve İsrail soyunun sonsuza dek ulus olarak kalması (Yer.31:35-37).

Bir ulus olarak İsrail, Yeni Antlaşma’da belirtilen kazançlara sahip değildir, ama Rab’bin ikinci gelişinde sahip olacaktır. Bu zaman içersinde gerçek imanlılar antlaşma bereketlerinin bazılarına sahiptirler. Kilisenin Yeni Antlaşma’yla ilişkili olduğu gerçeği, kâsenin antlaşmayı ve kanın, onaylanan antlaşmayı temsil ettiği Rab’bin Sofrası’nda görülür (Luk.22:20; 1Ko.11:25). Pavlus da kendi-sinden ve diğer elçilerden Yeni Antlaşma’nın hizmetkârları olarak söz etmiştir (2Ko.3:6).

Her yaşayan canlıdan bir çift, yiyecekle birlikte gemiye getirilmeliydi. Eleş-tirmenler, geminin tüm hayvan cinslerini ve yeterince yiyeceği, bir yıl on yedi gün süreyle barındıracak kadar büyük olmadığını ileri sürerler. Ancak gemi, hayvan ve kuşların yalnızca temel türlerini barındırıyordu. Ve bu hayvanların barınması için fazlasıyla genişti.

7:1   “Bin” sözcüğü ilk kez 1. ayette görülür – lütufkar bir müjde çağrısıdır: “Bütün ailenle birlikte gemiye bin.”

7:2-18   Nuh’a, temiz sayılan hayvanlardan yedişer çift, kirli sayılan hay-vanlardan birer çift alması buyrulmuştu; bunun nedeni belirtilmemiştir. Belki de yiyecek sağlamak içindi ve kurban sunmak için temiz sayılan hayvanlara ih-tiyaç duyulacağı önceden fark edilmişti (bk. 8:20). Gemi, yolcularıyla doldu ve yedi gün sonra yağmur başladı, yerin altındaki su kaynakları şiddetle fışkırdılar. Suların yükselmesi kırk gün ve kırk gece sürdü; kırk rakamı, Kutsal Kitap’taki deneme rakamıdır.

7:19-24   Bu, bazılarının iddia ettiği gibi yerel bir tufan mıydı? Şu sözlere dikkat edelim: “Bütün yüksek dağlar su altında kaldı (19. ayet).” Eğer Tanrı Nuh’a, yerel bir tufandan kaçmasını söyleseydi, uzunluğu bir buçuk futbol sahasına ve hacmi sekiz yüz demiryolu vagonuna eşit bir gemi yapmasını buyur-mazdı. Tanrı, sekiz insanı ve hayvanları farklı bir yere kolaylıkla yerleştirebilirdi. Dünyanın her tarafında bir tufan yaşandığına inanılır. Ararat Dağı’nın (Ağrı Dağı) yüksekliği beş bin metrenin üstündedir. 19,20. ayetlerde, yükselen suların dağları on beş arşın aştığı yazılıdır. Ne tür bir mucize bu suyu belirli sınırlar içinde tutmuştu? Yaratılış 9:15’de Tanrı, bir daha tüm canlıları yok edecek bir tufan olmayacağına söz verdi. O tarihten bu yana pek çok yerel tufan yaşandı, ama asla dünyanın her köşesini etkileyen bir tufan görülmedi. Eğer tu-fan yerel olsaydı, o zaman Tanrı’nın vaadi yerine gelmemiş olurdu – imkansız bir sonuç! Petrus, yerin ve göğün ateşe verilerek yargılanacağını bildirir (2Pe.3:6).

Gemi Mesih’i simgeler; sular ise Tanrı yargısını ifade eder. Rab İsa, Gol-gota’da tanrısal gazabın suları altında kaldı. Mesih’te olanlar kurtulmuştur. Mesih’te olmayanlar ise yargılanacaktır (1Pe.3:21).

8:1-19   Tufanın kronolojisi aşağıda belirtilmiştir:

1. Yedi gün – Nuh’un gemiye girmesinden, tufanın başlamasına kadar geçen süre (7:10).

2. Kırk gün ve gece – yağmurun devam etmesi (7:12).

3. Yüz elli gün – yağmurun başladığı günden, suların alçalmasına kadar (8:3) geçen süre. Sonra gemi Ararat dağlarına oturdu (7:11 ve 8:4’ü karşılaştırın).

4. İki yüz yirmi dört gün – tufanın başlangıcından dağların tepeleri tekrar görünene kadar (7:11 ve 8:5’i karşılaştırın).

5. Kırk gün – dağların tepesinin göründüğü zamandan, Nuh’un kuzgunu dışarı göndermesine kadar (8:7).

6. Yedi gün – kuzgunun gönderilmesinden güvercinin ilk gönderilmesine kadar (8:6-10; 10. ayet, “yedi gün daha bekledi”).

7. Yedi gün daha – güvercinin ikinci kez gönderilmesine kadar (8:10).

8. Yedi gün daha – güvercinin son kez gönderilişine kadar (8:12).

9. Üç yüz on dört gün – tufanın başlangıcından, Nuh’un geminin üstündeki kapağı kaldırmasına kadar (7:11 ve 8:13’ü karşılaştırın).

10. Üç yüz yetmiş bir gün – tufanın başlangıcından, toprağın tümüyle kurumasına kadar (7:11 ve 8:14’ü karşılaştırın). Bu sırada Nuh’a gemiden çıkması buyruldu (16. ayet).

Kirli hayvanlardan sayılan kuzgun (7. ayet) ve temiz hayvanlardan sayılan güvercin (8. ayet), imanlının eski ve yeni doğasını simgeler. Eski yaratılış, çöp ve leşle beslenmeyi severken, yeni yaratılış ölüm ve yargıdan hoşlanmaz. Yeni yaratılışın ayakları diriliş toprağında duruncaya kadar dinlenmez.

8:20-22   Nuh, Tanrı’nın kurtaran lütfuna bir sunak inşa ederek karşılık verdi. Gazaptan kurtulan bizler de Tanrı’ya yürekten tapınmamızı getirmeliyiz. Tapınma Nuh’un gününde olduğu gibi, bugün de Tanrı’yı hoşnut eder. Rab, bir daha asla toprağı lanetlemeyeceği ya da canlıları yok etmeyeceği konusunda ant içti; aynı zamanda mevsimler, yeryüzü durduğu sürece sona ermeyeceklerdi.

6:5 ve buradaki 21. ayette, Tanrı insan yüreğinin eğilimlerinin çok kötü olduğunu söyler. Kurban olmadığında yargı gelmiştir. Burada bir kurban vardır; Tanrı da merhametle hareket eder.

E. Tufandan Sonra Nuh (9. Bölüm)

9:1-7   3. ayet, tufandan sonra insanların ilk kez et yemelerine izin verildiğini bildirir. Kan yemek yasaktı, çünkü kan yaşam kaynağıydı ve yaşam Tan-rı’ya aittir.

Ölüm cezasının verilmesi, yönetsel yetkinin kurulmasını gerektirir. Eğer herkes bir cinayetin öcünü almaya kalksaydı büyük karmaşa olurdu. Yalnızca layıkıyla atanmış yönetimler bunu yapabilirler. Yeni Antlaşma, yönetim hakkındaki şu sözleriyle ölüm cezasına süreklilik kazandırıyor: “...yönetim kılıcı boş yere taşımıyor” (Rom.13:4).

9:8-17   Gökkuşağı, Tanrı’nın yeryüzünü bir daha asla bir tufanla yok etmeyeceğine ilişkin bir vaat olarak verilmişti.

9:18-23   Tanrı’nın Nuh’a gösterdiği lütfa rağmen Nuh, sarhoş olarak günah işledi ve sonra çadırının içinde çırılçıplak uzandı. Bunu gören oğlu Ham durumu kardeşlerine bildirdi, onlar da babalarının çıplak vücuduna bakmadan üzerine giysi örttüler.

9:24,25   Nuh, uyandığında Kenan’a lanet okudu. “Lanet neden Ham yerine Kenan’a okundu?” diye sorulabilir. Olası bir açıklama, Ham’ın sergilediği kötülük eyleminin Kenan’da daha fazla olmasıdır. Bu nedenle lanet Kenan’ın ahlaksız davranışı ve hak ettiği ceza hakkında bir peygamberlikti. Bir başka açıklama ise Kenan’ın kendisinin büyük babasına karşı kaba davrandığı ve Nuh’un bunun farkına daha sonra vardığıdır. Nuh, küçük oğlunun ona ne yap-tığını biliyordu. 24. ayette Kenan’dan Nuh’un en küçük torunu olarak söz edili-yor olabilir. Küçük oğlu ifadesiyle kastedilen Ham olmayabilir. Kutsal Kitap’ta, “oğul” genellikle “torun” ya da başka bir soy anlamına gelebilir. Bu olayda, Kenan babasının değil, kendi günahının sonucu olarak lanetlenmişti. Bir başka olasılık ise, Tanrı lütfunun Nuh’a Ham’ın soyunun yalnızca bir bölümünü lanet-lemesine izin vermiş olduğudur.

9:26-29   Kenan, Sam ve Yafet’e kul olacaktı. Kenanlılar’ın İsrailliler’e kö-lelik etmeleri, Yeşu 9:23 ve Hakimler 1:28’de görülebilir. Bu bölüm siyahi in-sanların köleliği konusunda kullanılmak istenmiştir, ama bu görüşü destekleyecek kesin hiçbir kanıt yoktur. Kenan, Kenanlılar’ın atasıydı. İsrail gelmeden önce Kenanlılar, kutsal ülkede yaşarlardı. Bu kişilerin siyah olduklarına dair bir kanıt yoktur. Sam ve Yafet egemenlik sürmekle bereketlenmişlerdi. 27. ayet, Yafet’in, Sam’ın soyu İsrail aracılığıyla ruhsal bereketlerden pay alacağını be-lirtiyor olabilir.

Nuh’un en büyük oğlunun Sam mı yoksa Yafet mi olduğu konusunda tar-tışmalar vardır. 10:21. ayet şöyle çevrilebilir: “Sam... Yafet’in kardeşi” ya da “Yafet’in ağabeyi olan Sam.” Sonuncusu tercih edilendir. Sam soy ağaçlarında ilk kez Yaratılış 5:32 ve 1.Tarihler 1:4’de geçer.

F. Ulusların Tablosu (10. Bölüm)

10:1-32   Sam, Ham ve Yafet ulusların babaları oldular.

Sam: Sami halkı – Yahudiler, Araplar, Asurlular, Aramiler, Fenikeliler.

Ham: Hami halkı – Etiyopyalılar, Mısırlılar, Kenanlılar, Filistliler, Babilliler, büyük olasılıkla Afrika ve Doğu halkı (her ne kadar birçok araştırmacı Doğu halkını Yafet’in soyuyla ilişkilendirse de).

Yafet: Yafeti halkı – Medler, Grekler, Kıbrıslılar. Büyük olasılıkla Avru-pa’nın ve Kuzey Asya’nın Kafkasya halkı. (Birçok araştırmacı Doğu halkını da buraya dahil etmektedir).

Bu bölümdeki düzen, Yafet’in (2-5. ayetler), Ham’ın (6-20. ayetler) ve Sam’ın oğulları (21-31. ayetler) olarak verilmiştir. Tanrı’nın Ruh’u, Eski Ant-

laşma’nın tamamı boyunca Sam’ı ve soyunu merkez alacaktır. 5. ayetteki farklı diller büyük olasılıkla Babil Kulesi’nden sonraki zamana aittir (11:1-9).

Bu kısımda, halkın bölünmesi konusunda verilen üç referansa dikkat ediniz. 5. ayet, Yafeti halkının farklı bölgelere bölünmelerini tanımlar. 25. ayet ise, yeryüzündeki insanların bölünmesinin (Babil’de) Pelek’in zamanında olduğunu söyler. 32. ayet, 11. bölümdeki Babil Kulesi’ne bir giriş görevini görür; Nuh’un oğullarının aileleri farklı dillerle, farklı uluslara bölünmüşlerdi.

Nemrut (8-10. ayetler), “başkaldıran” anlamına gelir. İlk kez, tufandan sonra “yiğitliğiyle yeryüzünde ün salmıştı (8. ayet) ve krallık kuran ilk kişiydi (10. ayet).

ADEM

KAYİN

ŞİT

HABİL

HANOK

İRAT

MEHUYAEL

ENOŞ

KENAN

METUŞAEL

MAHALALEL

LEMEK

YERET

YAVAL

YUVAL

TUVAL-KAYİN

NAAMA

HANOK

METUŞELAH

LEMEK

NUH

HAM

SAM

YAFET

Soy ağacı listesi için

Yaratılış 10:6-20’ye bk.

ARPAKŞAT

ŞELAH

EVER

PELEK

Soy ağacı listesi için

Yaratılış 10:2-5’e bk.

Adem’in soyu

Yaratılış Kitabı 10. bölümde adı geçen uluslar

Nemrut, Tanrı’ya karşı gelerek Babil’i ve aynı zamanda Ninova ve Asur’u (bk. 11. ayet) kurdu; Asurlular, Tanrı halkının müzmin düşmanlarındandılar.

Daha önce söz edildiği gibi, 21. ayet Sam’ı, Yafet’in ağabeyi olarak gösterir.

Farklı kişilerin yerleştirildiği yerlerin kesinliği konusunda bilgi vermek mümkün değildir, ama daha sonraki incelemeler için aşağıdaki bilgiler yararlı olabilir.

Tarşiş (4. ayet) – İspanya

Kittim (4. ayet) – Kıbrıs

Kûş (6. ayet) – Etiyopya

Misrayim (6. ayet) – Mısır

Pût (6. ayet) – Libya

Kenan (6. ayet) – Filistin

Aşur (11. ayet) – Asur

Elam (22. ayet) – Pers

Aram (22. ayet) – Suriye ve Mezopotamya

G. Babil Kulesi (11. Bölüm)

11:1-4   Kronolojik olarak, 11. bölümden sonra gelen 10. bölümde insanlık dillere göre bölünmüştü (5,20,31. ayetler). Burada bu bölünmelerin nedenini

Babil Kulesi, Babilliler’in baş tanrıları Mardok’a tapınmak için bina ettikleri ziguratları andırıyor olabilir.

öğreniriz. Tanrı’nın amaçladığı gibi yeryüzüne dağılmak yerine, insanlar bir kent ve Şinar’da bir kule (Babil) bina ettiler. Birbirlerine şöyle dediler: “Kendimize bir kent kuralım, göklere erişecek bir kule dikip ün salalım. Böylece yeryüzüne dağılmayız.” Yaptıkları kibirli bir davranıştı (ünlü olmak istediler) ve kendilerini savundular (dağılmak istemediler). Bizim için kulenin anlamı, kurtuluşu, lütfun karşılıksız bir armağanı olarak almak yerine, gökyüzüne insan çabalarıyla ulaşmak isteyen düşmüş insanın örneğidir.

11:5-9   Rab insanları, dillerini karıştırarak yargıladı. Bugün dünyada var olan pek çok farklı dilin başlangıcı, bu olayla olmuştur. Pentikost, (Elçilerin İşleri 2:1-11) herkesin kendi dilinden Tanrı’nın harika işlerinden söz edildiğini duymaları ile Babil yargısını iptal etmiştir. Babil’in anlamı kargaşadır; Tanrı’yı dışarıda bırakan her insan ilişkisinin uğrayacağı kaçınılmaz sonuç budur!

11:10-25   Bu ayetler, Sam’dan Avram’a kadar olan soyu ayrıntılı olarak anlatırlar. Böylece tarih kayıtları insanlık soyundan Sami soyuna, sonra da tek bir kişiye (Avram) doğru daralır; Avram İbrani ulusunun başı olur.

Eski Antlaşma’nın devamı bu ulusun geniş ve uzun öyküsünü aktarır.

11:26-32   Avram güçlü bir iman adamıydı ve tarihteki en önemli kişilerden biriydi. Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet gibi üç dünya dini ona saygı gösterir. Eski Antlaşma’nın on altı, Yeni Antlaşma’nın on bir kitabında kendisinden söz edilmiştir. Adının anlamı, “Yüce baba” ya da İbrahim olarak değiştiğinde, “Çokların babası” oldu.

Bu bölümde matematiksel bir sorun bulunur. Derek Kidner şu açıklamayı yapar:

Terah’ın öldüğü yaş, bir soruna neden olur; çünkü Terah’ın yaşı en büyük oğlunu yüz otuz beş yaşında yapar (26), oysa İbrahim yalnızca yetmiş beş yaşındaydı

(12:4, Elçilerin İşleri 7:4). Bu sorunu çözmek için, İbrahim’in en küçük oğul olduğu varsayılabilir, en büyük oğuldan altmış yıl sonra doğmuştur, ama 11:26, 27’deki listede ilk sıraya yerleştirilmiştir, çünkü kişi olarak daha önemlidir (Ef-rayim’in Manaşşe’nin önüne geçmesi gibi). Başka bir çözüm ise, Terah’ın yüz kırk beş yaşında öldüğünü söyleyen Samiriye metnini izlemektir. Bu daha çok tercih edilir gibi görünür. Avram, kendi babası yüz otuz yaşındayken doğmuş ol-saydı, 17:17’deki soruyu soramazdı.12

Mezopotamya’daki Kildaniler’in Ur kenti, tanrısız putperestlerin tapınma merkeziydi. Terah ve ailesi, Kenan ülkesinin yolunda bulunan Harran’a ku-zeybatıya doğru yola çıktılar.

II. İSRAİL’İN ATALARI (12-50. Bölümler)

A. İbrahim (12:1 - 25:18)

1. İbrahim’in Çağrılması (12:1-9)

12:1-3   Avram henüz Ur kentindeyken, kendisine Rab’bin çağrısı geldi (1. ayeti, Elçilerin İşleri 7:1,2 ile karşılaştırın). Tanrı, Avram’dan ülkesini, ailesini ve babasının evini terk edip bir yolculuk yaşamına başlamasını istedi (İbr.11:9). Tanrı, Avram ile aşağıdaki vaatleri içeren harika bir antlaşma yaptı: Bir ülke – Kenan ülkesi; Büyük bir ulus – Yahudi halkı; Avram ve soyu için maddesel ve ruhsal bereket; Avram ve soyu için ün; başkaları için bereket olacaklardı; İsrail’in dostları bereketlenecek ve Sami ırkı karşıtları lanetlenecekti; yeryüzündeki bütün aileler Avram’da kutsanacaktı; bu vaat, Avram’ın soyundan gelen Rab İsa Mesih’e işaret etmektedir. Bu antlaşma yenilendi ve genişletildi (bk. 13:14-17; 15:4-6; 17:10-14; 22:15-18).

12:4-9   “Harran’da boşa geçen yıllardan” sonra Avram, karısı Saray, yeğeni Lut, diğer akrabaları ve mallarıyla birlikte Kenan’a gitti. Önce Avram’ın Rab’be sunak diktiği Şekem’e geldiler. Düşmanın, yani Kenanlılar’ın varlığı, imanla yürüyen bir adam için engel oluşturmuyordu. Avram, Beytel (Tanrı’nın evi) ve Ay kenti arasına yeniden yerleşti. Yalnızca kendisi için bir çadır kurmakla kalmadı, aynı zamanda Rab için de bir sunak yaptı. Bu, Tanrı adamının yaşamındaki öncelikler hakkında önemli bir açıklamadır. 9. ayet Avram’ın güneye (Negev) gittiğini söyler.

2. Mısır’a Gidiş ve Mısır’dan Dönüş (12:10 - 13:4)

12:10-20   Ancak imanında sapmalar oldu. Ciddi bir kıtlık zamanı sırasında Avram Tanrı’nın seçtiği yerden ayrılarak dünyayı simgeleyen Mısır’a kaçtı. Bu hareketi felakete yol açtı. Avram firavunun, güzel karısı Saray’ı haremine almak için kendisini öldürebileceğinden korktu. Bundan dolayı Avram, karısı Saray’ı kendisinin kız kardeşi olduğunu söylemesi için ikna etti. Aslında Saray, Avram’ın baba bir anne ayrı kız kardeşiydi (20:12), ancak niyeti aldatma olduğundan, söylediği yine de bir yalandı. Hilesi Avram’ın işine yaradı (bol

Eski Antlaşma’da adı geçen ülkeler

miktarda ödüllendirildi), ama Saray için durum üzücüydü (firavunun haremine girmek zorundaydı). Firavunun ve ev halkının başına da sıkıntı geldi. Firavun, Avram’ın yalanını öğrendiğinde, Avram’dan daha dürüst davrandı. Avram’ı payladıktan sonra, onu Kenan’a geri gönderdi.

Bu olay bize ruhsal savaşı dünyasal silahlarla sürdürmememiz gerektiğini, kötü huyluların sonunda temize çıkmadıklarını ve günah işlediklerinde yaka-lanmadan kurtulamadıklarını hatırlatır.

Tanrı İbrahim’i terk etmedi, ama günahının ortaya çıkmasına izin verdi. Av-ram herkesin önünde firavun tarafından aşağılandı ve utanç içinde Mısır’dan ay-rıldı.

“Firavun” sözcüğü normal bir isim olmayıp, kral, imparator, başkan gibi bir unvandır.

13:1-4   Avram’ın Mısır’dan Beytel’e dönüşünün altında yatan neden, Tan-rı’yla paydaşlığa geri dönmesiydi. “Beytel’e dönüş” ifadesi, Rab’den ayrılan, Rab’den uzaklaşan herkesin yükselttiği feryattır.

3. Lut ve Melkisedek’in Yaşadıkları (13:5 - 14:24)

13:5-13   Lut ve Avram’ın çobanları arasında sürülerinin otlakları yüzünden kavga çıktı. Avram gerçekten nazik davrandı, bencillik etmeyerek tüm toprak seçimini Lut’a bıraktı. Alçakgönüllülükle diğerlerini kendisinden üstün sayıyordu (Flp.2:3). Lut, Ürdün Vadisi’nin bol sulu otlaklarını seçti; Ürdün Vadisi, Sodom ve Gomora adlı günah kentlerine bitişikti. Gerçek bir imanlı olmasına rağmen (2Pe.2:7,8) Lut, dünyanın sınırında oturuyordu. Birinin söylediği gibi, “Avram çocukları için lütuf alırken, Lut sığırları için çimen aldı” (15,16. ayetler).

Sodom’da yaşayanların çok kötülük yapan ve Rab’be karşı olan gü-nahkârlar olmaları gerçeği Lut’un seçimini engellemedi. Dünyaya nasıl baktığını adım adım görelim: Çekişme (adamları) yaşadı (7.ayet); gördü (10. ayet); seçti (11. ayet); çadırını kurdu (12. ayet); Tanrı’nın kâhininin bulunduğu yerden uzakta yaşadı (14:12); politik güç yeri olan kent kapısında oturdu (19:1). Sodom’da yerel bir memur oldu.

13:14-18  Avram seçkin otlakları reddetti, ama Tanrı tüm Kenan diyarını sonsuza kadar ona ve soyuna verdi. Buna ek olarak Rab, Avram’a büyük bir soy vaat etti.

Hevron’a yerleştikten sonra Avram, Rab’be üçüncü sunağını yaptı; Tanrı için daima sunak yaptı, ama kendisi için bir ev bile yapmadı!

Tanrı’nın Avram’a tüm ülkeyi gezerek mülkünü görmesini buyurduğuna dikkat edin. Bizler de imanla Tanrı’nın vaatlerine sahip çıkmalıyız.

14:1-12   Bu bölümün ana olaylarından on üç yıl önce, Pers kralı (Elam) Kedorlaomer, Kızıldeniz’e bitişik olan düzlüklerde birçok kralın ülkesini fethetmişti. On üçüncü yılda, beş esir kral, Kedorlaomer’e karşı geldiler. Kedorlaomer Babil bölgesinden üç başka kralla anlaştı, Kızıldeniz’in doğu kıyısı boyunca güneye doğru yürüdü, sonra batı kıyısından kuzeye, Sodom, Go-

Vaat edilmiş topraklar

mora ve vadinin diğer kentlerine doğru ilerledi. Savaş, zift çukurlarıyla dolu olan, Siddim Vadisi’nde yapıldı. İstilacılar, başkaldıranları bozguna uğrattılar; ganimetleri ve esirleriyle birlikte kuzeye yürüdüler. Aralarında Avram’ın güna-ha düşmüş yeğeni Lut da vardı.

14:13-16   Avram olanları duyduğunda, üç yüz on sekiz adamını yanına aldı ve dört kralı kuzeydeki Dan’a kadar kovaladı ve onları Şam yakınlarında bozguna uğrattı. Lut’u ve mallarını, kadınları ve halkı geri getirdi. Günaha dü-şenler, yalnızca kendilerine değil, çevrelerindeki kişilere de zarar verirler. Av-ram, Lut’u burada kılıcıyla kurtardı. Onu, daha sonra aracı dualarıyla kurtaracaktı (18,19. bölümler).

14:17,18   Avram geri dönerken Sodom kralı onu karşılamaya çıktı; tıpkı Şeytan’ın bir imanlıyı büyük bir ruhsal zaferden sonra ayartması gibi. Ama yüce Tanrı’nın kâhini ve Şalem kralı Melkisedek, Avram’ı güçlendirmek için ek-mek ve şarap getirmişti. Kutsal Kitap’ın ekmek ve şaraptan bahsedilen bu bö-lümünü ilk kez okurken, Kurtarıcımız’ın çarmıh acılarının simgelerini düşünmeden edemeyiz. Bizi günahtan kurtarmak için ödediği bedeli düşündüğümüzde, her günahlı ayartmaya direnmek için güçlendiriliriz.

Kutsal Yazılar’da geçen adların anlamları vardır. Melkisedek adının anlamı, doğruluk kralıdır; Şalem (Yeruşalim’in kısaltılmışı) ise esenlik anlamına gelir. Melkisedek, doğruluk ve esenlik kralıdır. Gerçek doğruluk ve esenlik kralı, büyük Başkâhinimiz olan Mesih’in simgesidir. İbraniler 7:3’de, Melkisedek’in “babasız, annesiz olduğu, soyağacının, günlerinin başlangıcının ve yaşamının sonunun olmadığı” yazılıdır. Bu ifade, kâhinliğiyle ilgili olarak anlaşılmalıdır. Kâhinlerin çoğu görevlerini miras olarak alır ve sınırlı bir zaman için hizmet ederlerdi. Ama Melkisedek’in kâhinliği eşsizdi; yazılanlara göre, kâhinlik ona anne babasından geçmemişti ve başlangıcı ya da sonu yoktu. Mesih’in kâhinliği, “Melkisedek düzenine göre”dir (Mez.110:4; İbr.7:17).

14:19,20   Melkisedek, Avram’ı kutsadı ve Avram bunun üzerine Tanrı’nın kâhinine her şeyin ondalığını verdi. İbraniler 7’de, bu eylemlerin derin ruhsal önem taşıdığını öğreniriz. Avram, Harun’un atası olduğundan, Harun’un kâhin soyunu temsil ettiği kabul edilir. Melkisedek’in Avram’ı kutsadığı gerçeği, Melkisedek’in kâhinliğinin Harun’unkinden daha büyük olduğu anlamına gelir. Çünkü kutsayan, kutsanandan üstündür. Avram’ın Melkisedek’e ondalık verdiği gerçeği, Melkisedek’in kâhinliğinin üstünlüğünü kabul eden Harun’un kâhinli-ğinin bir örneği olarak görülür, çünkü küçük olan büyüğe ondalık öder.

14:21-24   Sodom kralı Avram’a şöyle dedi: “Adamlarımı bana ver, mallar sana kalsın.” Şeytan hâlâ çevremizdeki insanlar mahvolurken, bizi değersiz şeylerle meşgul olmamız için ayartmaktadır. Avram, “ne bir iplik, ne de bir çarık bağı almayacağı” karşılığını verdi.

4. İbrahim’e Vaat Edilen Mirasçı (15. Bölüm)

15:1   İlk ayet, 14. bölümün son kısmıyla yakından ilgilidir. İbrahim, Sodom kralının armağanlarını reddettiği için, Yehova ona şöyle der: “Avram korkma. Senin kalkanın ve ödülün benim.” Yehova Avram’a hem korunacağını, hem de inanılmaz mükemmellikte bir zenginliğe sahip olacağını bildirir.

15:2-6   Çocuğu olmayan Avram, o tarihlerde uygulanan yasaya göre, uşağı Şamlı Eliezer’in mirasçısı olacağından korkuyordu. Ama Tanrı ona bir oğul ve yıldızlar kadar sayılamayacak çoklukta bir soy vaat etti. İnsan mantığına göre bu imkansızdı; Saray adetten kesildiği için çocuk doğuramazdı. Ama Avram, Tanrı’nın vaadine inandı ve Tanrı bunu Avram’a doğruluk saydı. Burada bildirilen imanla aklanma gerçeği, Romalılar 4:3, Galatyalılar 3:6 ve Yakup 2:23’te tekrarlanır. 13:16’da Tanrı Avram’a toprağın tozu kadar çok olan bir soy vaat etmişti; bu vaadi 15:5’de de sayısı yıldızlar kadar çok olan bir soy nitelemesiyle tekrarlıyor. Toprağın tozu Avram’ın fiziksel soyunu resmeder, ki bu soy Yahudiler’dir. Yıldızlar ise imanla aklanan ruhsal soyu tanımlar (bk. Gal.3:7).

15:7-21   Tanrı, soy (1-6. ayetler) ve bir ülke (7, 8, 18-21. ayetler) vaadini onaylamak için garip ve dikkat çekici bir sembolizmle hareket etti (9-21. ayetler). David Baron şu açıklamayı yapar:

Eski doğu ülkelerindeki bir adete göre, bir antlaşma yapıldığında, antlaşma yapan iki taraf kesilmiş hayvanların parçaları arasından geçerler, böylece simgesel olarak yaptıkları antlaşmanın koşullarına kesinlikle uyacaklarını taahhüt ederlerdi (Yer.34:18,19). Yaratılış 15. bölümde yalnızca Tanrı, dumanlı bir mangal ve alevli bir meşaleyle sembolize edilerek kesilmiş hayvan parçalarının arasından geçti; Avram Tanrı’nın karşılıksız lütfunun harika bir gösterisi olan bu olayı yalnızca izledi.13

Bu olay, antlaşmanın yerine getirilmesinin yalnızca Tanrı’ya bağlı olduğunu gösteriyordu; antlaşmanın koşulsuz olduğu anlamına geliyordu.

Bu kısımla ilgili başka bir görüşe göre, kurban parçaları İsrail ulusunu temsil ediyorlardı. Akbabalar ise, diğer ulusları ima etmekteydi. Kendilerine ait olmayan ülke, elbette Mısır’dı. İsrail, Mısır esaretinden kurtarılacak ve dördüncü kuşakta Kenan’a geri dönecekti. Dumanlı mangal ve alevli meşale, İsrail ulusunun yazgısını tanımlıyordu; İsrail ulusu acı çekecek ve tanıklık edecekti.

İsrail’in kurtuluşu, Amorlular’ın yaptığı kötülükler doruğa varmadan sağ-lanmayacaktı. Bu putperest Kenan halkının, sonunda kökleri kazınacaktı. Ancak Tanrı, kötülüğü yargılamadan önce, halkına zarar verse de kötülüğe sık sık izin verir. Tanrı çok sabırlıdır; hiç kimsenin, hatta baştan çıkmış Amorlular’ın bile mahvolmalarını istemez (2Pe.3:9). Aynı zamanda kötülüğün korkunç sonuç-larının herkes tarafından anlaşılabilmesi için kötülüğe izin verir. Gazaba geldi-ğinde, bütünüyle adil olduğu gösterilmiş olur.

13 ve 14. ayetler, kronolojik bir soruna neden olurlar. Bu ayetler Avram’ın halkının yabancı bir ülkede dört yüz yıl süreyle kölelik edip baskı göreceklerini ve bu zamanın sonunda büyük mal varlığıyla yabancı ülkeden çıkacaklarını önceden bildirirler. Elçilerin İşleri 7:6’da bu dört yüz yıllık zaman süresi tek-rarlanır.

Mısır’dan Çıkış 12:40-41’de Mısır’da kalan İsrail çocuklarının dört yüz otuz yıl süreyle geçici konuklar olduklarını okuruz.

Galatyalılar 3:17’de Pavlus, İbrahim ile yapılan antlaşmanın onaylanmasından yasanın verilişine kadar geçen dönemin dört yüz otuz yıl olduğunu söyler.

Bu iki rakamın uyuşması mümkün olabilir mi?

Yaratılış 15:13,14 ve Elçilerin İşleri 7:6’da sözü edilen dört yüz yıl, İsrail’in Mısır’da gördüğü büyük eziyeti belirtir. Yakup ve ailesi Mısır’a ilk geldiklerinde köle değillerdi. Tam aksine kraliyet ailesine dahil kişiler gibi yaşamışlardı.

Mısır’dan Çıkış 12:40,41’de sözü edilen dört yüz otuz yıl, İsrail halkının Mısır’da geçirdiği zamanın tümünü ifade eder. Bu, kesin bir rakamdır.

Galatyalılar 3:17’deki dört yüz otuz yıl, Mısır’dan Çıkış 12:40,41’deki aynı dönemle aşağı yukarı örtüşür. Bu rakamlar, Tanrı’nın Yakup’a İbrahim ile yaptığı antlaşmayı onayladığı zamandan, Yakup’un Mısır’a gelmeye hazırlandığı zamana kadar sayılırlar (Yar.46:1-4) ve Mısır’dan çıkıştan üç ay sonra verilen Yasa dönemine kadar uzanırlar.

Yaratılış 15:16’daki dört kuşak, Mısır’dan Çıkış 6:16-20’de görülebilir: Levi, Kehat, Amram, Musa. İsrail, 18-21. ayetlerde vaat edilen ülkeyi henüz ele ge-çirmemiştir. Bu ülke üzerinde Süleyman egemenlik sürmüştü (1Kr.4:21,24). Topraklar köle eyaletler şeklindeydi, Süleyman’ın halkı bu köle eyaletleri işgal etmemişti. Antlaşma, Mesih egemenlik sürmek üzere geri döndüğünde tamam-lanacaktır. Tamamlanmasına hiçbir şey engel olamaz. Tanrı’nın vaat ettikleri, yerine gelmiş gibi kesindir!

Mısır Irmağı (18. ayet) şimdi Ariş Vadisi olarak bilinen Gazze’nin güneyindeki küçük bir ırmaktır. Nil Nehri değildir.

5. Et ve Kandan Doğan İsmail (16, 17. Bölümler)

16:1-6   Burada günahın rahatsız edici doğası görülür. Saray, Tanrı’yı beklemek yerine cariyesi Hacer ile yatarak bir çocuk sahibi olması için Avram’ı ik-na etti; Hacer büyük olasılıkla Mısır’a yaptıkları uğursuz ziyaret sırasında kar-şılarına çıkmıştı.

Tanrı asla onaylamasa da, halkının evlilik konusunda yaptığı yanlışları kaydetme konusunda sadıktır. Hacer gebe kaldığında, Saray’ı küçük görmeye başladı. Saray ise Avram’ı suçladı ve sonra Hacer’i evden kovdu. Bu olay, yasa ve lütuf arasındaki çatışmanın resmedilişidir. Yasa ve lütuf, bir arada yaşayamazlar (Gal.4:21-31). Bu kısımdaki davranışların bazıları o dönemdeki kültürel koşullar açısından kabul edilebilirse de, Hıristiyan bakış açısından kesinlikle yanlıştır.

16:7-15   Hacer, Mısır yolu üzerindeki Şur Çölü’ndeyken, RAB’bin meleği ona göründü. Rab’bin meleği, Rab İsa’nın beden almadan önceki görünümlerinden biridir. (Rab’bin Meleği konusunda başka bir örnek için Hakimler Kitabı’nın 6. bölümüne bakınız). Tanrı, Hacer’in geri dönmesini ve Saray’a boyun eğmesini istedi ve ona oğlunun büyük bir ulusun başı olacağına dair söz verdi. Bu sözün Arap halkıyla yerine geldiğini görüyoruz. “Dön... ve boyun eğ” sözcükleri, birçok kişinin Tanrı’yla olan ilişkilerinde yaşadıkları dönüm nokta-larını anımsatır.

13. ayette okuduğumuz Hacer’in şaşkınlığı şöyle yorumlanabilir? “Sen görü-nebilir bir Tanrı’sın,” çünkü Hacer, “beni gören Tanrı’yı gerçekten gördüm mü?” diyerek kendisiyle konuşan Rab’be “El-Roi” adını verdi. Bu yüzden o ku-yuya Beer-Lahay-Roi adını verdi (Tanrı’yı görüp sağ kalanın kuyusu anlamına gelir).14

16:16   Hacer İsmail’i doğurduğunda, Avram seksen sekiz yaşındaydı. İsmail adının anlamı “Tanrı işitir”dir. Tanrı, Hacer’in ıstırabını işitmişti. Bu öykü boyunca Hacer’in yasayı, Saray’ın lütfu temsil ettiklerini hatırlamalıyız (bk. Gal.4).

17:1-14   1. ayette, Tanrı’nın Avram’a söylediği sözler üstü örtülü bir biçimde, Avram’ın kendi gücüyle çaba göstermekten vazgeçmesini ve Her Şeye Gücü Yeten Tanrı’nın, kendisi için işlemesine izin vermesini ima eder. Tanrı antlaşmasını yeniledikten sonra Avram’ın (yüce baba) adını değiştirerek İbrahim (çokların babası) yaptı. Antlaşmanın bir belirtisi olarak sünnet zorunluluğu kondu. Erkek çocuklara yapılan bu ameliyat, kişinin Tanrı’nın seçtiği yer-yüzündeki halka ait olduğunu gösteren fiziksel bir belirtiydi. O tarihlerde sünnet Ortadoğu’da zaten uygulanmaktaydı, ama İbrahim ve ailesi için yeni bir anlam kazanmış oldu. İbrahim’in evindeki her erkek sünnet edildi ve doğacak olan her çocuk sekiz günlük olduğunda sünnet edilmeliydi, aksi takdirde halkının arasından atılacaktı (9-14. ayetler). “Atılacaktı” ifadesi, bazen kişinin öldürüleceği anlamına gelir; Mısır’dan Çıkış 31:14,15’de olduğu gibi. Halkın arasından atılmak ifadesi, aynı zamanda halkla ilişkinin kesilmesi anlamına da gelebilir.

Elçi Pavlus, İbrahim’in sünnet edilmeden önce aklandığına özenle işaret etti (15:6). İbrahim’in sünneti, “sünnetsizken imanla aklandığının bir kanıtıydı” (Rom.4:11). İmanlıların bugün fiziksel bir işaretleri yoktur; iman ettiklerinde mühür olarak Kutsal Ruh’u alırlar (Ef.4:30).

SÜNNET İŞARETİ ÜZERİNE ARASÖZ

Sünnet, Tanrı tarafından kendisi ve halkı arasındaki antlaşmanın fiziksel bir işareti olarak benimsenmişti (Yar.17:10-14). Böylece İbrahim’in tüm soyu “sünnetlilikten olanlar” (Elç.10:45) şeklinde ve diğer uluslardan olanlar, “sün-netsizler” olarak tanındılar (Ef.2:11). Sünnet aynı zamanda İbrahim’in iman yoluyla aldığı doğruluğun işareti ve mührüdür (Rom.4:5).

Ama daha sonra “sünnet ve sünnetliler” sözleri çeşitli anlamlarda kullanıldılar. “Dudakları sünnetsiz” (Çık.6:12) sözleri insan önünde iyi konuşamayan kişiler için söylenirdi. “Sünnetsiz kulaklar” ve “sünnetsiz yürekler” ifadesi, Rab’bi işitme, sevme ve O’na itaat etme konusundaki başarısızlığı ifade ederdi (Lev.26:41; Yas.10:16; 30:6; Yer.6:10; Elç.7:51). “Bedeni sünnet edilmemiş” (Hez.44:7) sözlerinin anlamı, bedenin kirli oluşudur.

Yeni Antlaşma’da, “Mesih’in gerçekleştirdiği sünnet” (Kol.2:11), Mesih’in çarmıhtaki ölümünü belirtir. İmanlılar Mesih’le özdeşleşerek sünnet edilirler; Pavlus bu konudan, “bedenin benliğinden soyunarak elle yapılmayan sünnetle Mesih’te sünnet edildiniz” olarak söz eder (Kol.2:11). Bu sünnet, benliğin ölü-müdür. Sünnet, her imanlı için konum olarak gerçektir, ancak bedenin dünyasal eğilimlerini öldürerek bu konum izlenmelidir (Kol.3:5). Elçi, imanlılardan ger-çek sünnetliler olarak söz eder (Flp.3:3). Bu ifadesi, “sünnetliler” olarak bilinen yasa yanlısı Yahudiler grubu ile zıtlık içindedir (Gal.2:12).

Bu simgesel özelliklere ek olarak Tanrı’nın bazı sevecen yasaları, halkını uluslar arasında görülen hastalıklardan kurtarmak için tasarlanmıştı. Bugün birçok tıp yetkilisi, sünnetin hem erkekte hem de eşinde bazı kanser türlerine engel olduğunu dile getirir.

17:15-17   Tanrı, Saray’ın adını değiştirerek ona Sara (prenses) adını verdi ve İbrahim’e doksan dokuz yaşındaki karısının bir oğlu olacağını vaat etti. İbrahim güldü, ancak gülüşü imansızlıktan değil, sevincinden ve şaşkınlığındandı. İmanı sarsılmamıştı (Rom.4:18-21).

17:18-27   İbrahim, Tanrı’nın önünde İsmail’in, mirasçısı olarak kabul edilmesini rica ettiğinde, Tanrı kendisine antlaşmanın oğlu İshak aracılığıyla yerine geleceğini söyledi... Ancak yine de İsmail verimli olacak, çoğalacak ve büyük bir ulus oluşturacaktı. Antlaşma Mesih aracılığıyla tam olarak gerçek-leşecekti; İshak Mesih’in bir simgesiydi.

İbrahim’in hemen itaat ettiğine dikkat edin: Aynı gün İbrahim ve oğlu İsmail sünnet oldular.

6. Sodom ve Gomora (18, 19. Bölümler)

18:1-15   17. bölümdeki olayların hemen ardından üç kişi İbrahim’i ziyarete geldi. Üç kişiden ikisi melekti, üçüncüsü ise Rab’bin kendisiydi. İbrahim ve Sara önceden hazırlıksız olmalarına rağmen, tipik Ortadoğu konukseverliğiyle melekleri ve meleklerden daha büyük Olan’ı ağırladılar (İbr.13:2). Sara Rab’bin söylediklerine kulak misafiri olduğunda bir yıl içinde bir çocuğu olacağını duydu ve güldü. Gülüşü onun imansızlığını ele veriyordu. Şu soru ile paylandı: “Rab için olanaksız bir şey var mı?” Ancak Sara’nın kuşkularına rağmen vaat tekrarlandı (9-15. ayetler). İbraniler 11:11’de, bu ani iman sapmasına rağmen, Sara’dan temelde bir iman kadını olarak söz eder.

18:16-33   Rab, İbrahim’e Sodom’u yıkacağını açıkladıktan sonra, iki melek şehre doğru yürürlerken İbrahim şehir için aracılık ederek geriye doğru saymaya başladı; 50…45…40…30…20…10… Rab on doğru kişi için Sodom’u yıkmayacaktı! İbrahim’in duası, aracı dualarının etkisine ilişkin harika bir örnektir. Dua, tüm yeryüzünün Yargıcı’nın (25. ayet) adil karakterini temel alıyordu ve yalnızca Tanrı’yı çok yakından tanımakla oluşan cesareti ve aynı zamanda derin alçakgönüllülüğü yansıtmaktaydı. Rab, ancak İbrahim’in yalvarışı sona erdikten sonra konuyu kapattı ve onun yanından ayrıldı (33. ayet). Yaşamda, yalnızca 25. ayetin gerçeğinin doyurucu yanıtı sağladığı pek çok gizemler bulunur.

İbrahim’in, Tanrı tarafından, seçkin bir aile babası olarak takdir edildiğine dikkat edin (19. ayet). İmrenilmeye değer bir durum!

19:1-11   Sodom adı, cinsel sapıklık günahı ile eş anlamlı olmuştu. Ancak kentin düşmesinin tek nedeni cinsel sapıklık değildi. Hezekiel 16:49,50’de Rab, Sodom’un günahını, “gururlu, ekmeğe doymuş, umursamaz” olarak tanımlar.

Lut iki meleği konuk etti ve geceyi evinde geçirmeleri için meleklere ısrar etti; aksi takdirde meleklerin karşı karşıya kalacağı tehlikeyi çok iyi biliyordu. Sodom erkekleri buna rağmen göksel ziyaretçilerine tecavüz etmek istediler. Lut konuklarını kurtarmak isteyerek çaresizce bir çaba gösterdi ve utanmadan iki kızını Sodom erkeklerine sundu. Durumu bir mucize kurtardı; melekler geçici olarak Sodomlular’ı kör ettiler.

HOMOSEKSÜELLİK ÜZERİNE ARASÖZ

Hem Eski Antlaşma’da (Yar.19:1-26; Lev.8:22; 20:13), hem de Yeni Antlaşma’da (Rom.1:18-32; 1Ko.6:9; 1Ti.1:10), Tanrı homoseksüellik günahını yargılar. Bu günaha karşı gazabını gönderdi, Sodom ve Gomora kentlerini yıktı. Musa’nın yasasında cinsel sapıklığın cezası ölümdü. Cinsel sapıklık yapanlar Tanrı’nın Egemenliği’ni miras alamayacaklardır.

Bu tür kişiler ahlaksız yaşam biçimleri yüzünden büyük bir bedel öderler. Pavlus şöyle der: “Sapıklıklarına yaraşan cezayı aldılar” (Rom.1:27). Bu bedeli, zührevi hastalıklar, mafsal dokularındaki habis tümörler, kanser türleri ve AIDS ile öderler. Aynı zamanda sürekli rahatsız eden suçluluk duygusuna, zihinsel ve duygusal rahatsızlıklara ve anormal kişilik değişiklikleri gibi sıkıntılara maruz kalırlar.

Diğer tüm günahkârlar gibi eşcinseller de günahlarından tövbe eder ve Rab İsa Mesih’i kişisel kurtarıcıları olarak kabul ederlerse kurtulabilirler. Tanrı, gü-nahlarından nefret etse bile, eşcinsel kişileri sever.

Cinsel sapkınlıkta bulunanlar ile homoseksüel eğilimleri olan kişiler arasında bir fark bulunur. Kutsal Kitap’ın yargıladığı, eğilimleri değil, uygulamalarıdır. Kendi cinslerine ilgi duyan birçok kişi vardır, ama bu eğilime teslim olmayı reddederler. Kutsal Ruh’un gücüyle bu ayartmaya karşı direnmek ve ahlaklı bir yaşam sürmek için kendilerini eğitmişlerdir.

Homoseksüel eğilimli birçok Hıristiyan durumlarını üzüntü ve pişmanlıkla kabul etmişler, ama kendi güçleriyle değişemeyeceklerini anlayarak temizlik ve saflık için Kutsal Ruh’un gücüne yönelmişlerdir... Tanrı gücünün insan zayıflığında yetkinleşmesi için kendilerini Mesih’e adayarak Tanrı’nın hizmetine sunmuşlardır.15

Bazı kişiler kendi cinslerine eğilim duyarak doğdukları için Tanrı’yı suçlarlar, ancak hata Tanrı’nın değil, insanın günahlılığıdır. Adem’in günaha düşmüş her çocuğu kötü eğilimlere sahiptir. Her birinin farklı alanlarda zayıflıkları bu-lunur. Günah, kişi ayartıldığı zaman değil, ayartmaya teslim olduğu zaman oluşur!

Her tür şehvetten olduğu gibi, homoseksüellik ve lezbiyenlikten de kurtuluş vardır. Ancak bu tür durumlarda tanrısal danışmanlık yardımı almak önemlidir.

Hıristiyanlar homoseksüelleri ve lezbiyenleri yaşam biçimlerini onaylamadan kabul etmelidirler. Çünkü Mesih bu kişiler için ölmüştür. İmanlılar, “Rab’bi görebilmeleri için onları kutsal bir yaşam sürmeye” çağırmak konusunda her tür olası yolu denemelidirler (İbr.12:14).

19:12-29   Melekler, Lut ve ailesinin kentten ayrılmaları konusunda ısrar ettiler. Ama Lut damatlarını (ya da belki müstakbel damatlarını) ikna etmeyi denediğinde, onlar Lut’un şaka yaptığını düşündüler. Felaket yaklaştığında, Lut’un günahlı yaşamı, tanıklığının değerini sildi. Tan yeri ağarırken, melekler Lut’un, karısının ve kızlarının ellerinden tutarak onları Sodom’un dışına çıkardılar. Lut buna rağmen günah peşinde koşan kentlerden biri olan Soar kentinde kalmayı yeğlediğinden duraksadı. Sodom kentinde on doğru kişi bile yoktu, Tanrı bu nedenle kenti yıktı. Ancak İbrahim’in duası yanıtlanmıştı, çün-kü Tanrı İbrahim’i hatırladı ve Lut’un yaşadığı kentleri yok ederken Lut’u bu felaketin dışına çıkardı.

Lut’un karısı kentten ayrılmasına rağmen, yüreğini arkada bırakmıştı ve Tanrı’nın yargısına uğradı. Mesih, “Lut’un karısını hatırlayın” sözleri ile (Luk. 17:32), sunduğu kurtuluşa önem vermeyen herkesi Lut’un karısını örnek göstererek uyarır.

19:30-38   Soar’dan ayrılan Lut, dağdaki bir mağaraya kaçtı. Kızları Lut’u orada sarhoş ettiler ve kendileriyle birlikte olmasını sağladılar. Büyük kızı bu ilişkinin sonucu olan Moav adlı oğlunu ve küçük kızı, Ben-Ammi isimli oğlunu doğurdu. Böylece İsrail’e sürekli batan dikenler haline gelen Moavlılar ve Ammonlular ortaya çıktı. Sonraki tarihlerde İsrail erkeklerini ahlaksızlık yapmak için ayartan kadınlar Moavlılar’dı (Say.25:1-3); Ammonlular İsrail’e Molek adlı puta tapınmalarını ve çocuklarını ona kurban etmelerini öğrettiler (1Kr. 11:33; Yer.32:35). 2.Petrus 2:7,8 ayetlerinden, Lut’un adil biri olduğunu biliyoruz, ama dünyayı sevdiği için tanıklığını (14. ayet), karısını (26. ayet), damatlarını, arkadaşlarını, malını (Sodom’a zengin geldi, ama oradan yoksul ayrıldı), karakterini (35. ayet), yaşamdaki görevini ve neredeyse yaşamını (22. ayet) kay-betti. Kızlarının ahlaksız davranışları, Sodom’un ahlakdışı uygulamalarından etkilendiklerini gösterir. Kurtuluşu görmezlikten gelirsek nasıl kurtulabiliriz (İbr.2:3)?

7. İbrahim ve Avimelek (20. Bölüm)

20:1-18   İbrahim’in yirmi yıl içinde iki kez aynı hatayı yaparak karısı Sara’yı kız kardeşi olarak tanıtması bize imkansız gibi görünebilir. Ancak içimizde konut kurmuş günahın gücünü hatırlayalım! Gerar kentinde Avimelek ile yaşanan olay, Mısır’da yaşanan olayın neredeyse bir tekrarıdır (12:10-17). Tanrı, İshak’ın doğumuyla ilgili amacının bozulmaması için müdahale etti. Avi-melek’i ölümle tehdit etti. Tanrı, bir kenarda durarak tarihin nasıl geliştiğini izlemez. Halkının yaşamında günah olduğunda kötülük üzerinde egemenlik sü-rebilir. Putperest Avimelek, bu olayda, “Tanrı’nın dostu” olan İbrahim’den daha dürüst davrandı (Avimelek bir unvandır, bir isim değildir). Bir imanlının, bir imansız tarafından haklı olarak paylanması utanç vericidir! Bir yarı gerçek, tam gerçek olarak sunulursa, yalandır! İbrahim, utancın birazını Tanrı’nın üstüne yüklemeye bile kalkıştı. Eğer alçakgönüllülükle suçunu kabul etseydi, daha bilgece davranmış olacaktı. Yine de hâlâ Tanrı’nın adamıydı. Bu nedenle Rab, Avimelek’i İbrahim’e gönderdi; İbrahim, Avimelek’in ev halkının kısırlıktan iyileşmesi için dua edecekti.

“Senin suçsuz olduğunu gösteren bir kanıttır bu” (16. ayet) ifadesinin birebir anlamı “gözlerin örtülmesi”dir. Birini yatıştırmak amacıyla verilen bir armağanı belirtir. Buna göre, ifadeyi şöyle de okuyabiliriz: “Bu sana, tüm seninle birlikte olanlara, yanlışın düzeltildiğini kanıtlayan bir tazminat ödemesi olarak verildi.”

8. Vaat Edilen Oğul İshak (21. Bölüm)

21:1-10   İbrahim ve Sara vaat edilen oğla kavuştuklarında, sevinçten kendilerinden geçtiler ve ona Tanrı’nın buyurduğu gibi (17:19,21) İshak (güler) adını verdiler. Bu ad, hem kendi sevinçlerini hem de bu haberi duyacak olan herkesin sevincini ifade ediyordu. İshak sütten kesildiğinde, 2-5 yaşları arasında olmalıydı. O sırada İsmail ise 13-17 yaşlarındaydı. İshak’ın sütten kesilmesi için büyük bir şölen verildiği sırada, Sara, İsmail’in İshak’la alay ettiğini gördüğünde, İbrahim’e Hacer’i ve oğlunu evden kovmasını söyledi. Pavlus bu eylemi, yasanın lütfa zulmettiğinin, yasa ve lütfun birbirleriyle karıştırıla-mayacaklarının ve ruhsal bereketlerin yasal ilkeler aracılığıyla kazanılamaya-caklarının bir kanıtı olarak yorumlar (Gal.4:29).

21:11-13   Hacer ve İsmail’i gönderen İbrahim üzüldü, ama Tanrı, İsmail’in büyük bir ulusun babası olacağını söyleyerek onu teselli etti. Rab tekrar, vaat edilen oğlun İshak olduğunu İbrahim’e açıkladı.

21:14-21   Hacer ve oğlu, Kenan’ın güneyindeki çölde susuzluktan ölmek üzereyken Tanrı onların bir kuyu bulmalarını sağladı ve onları ölümden esirgedi.

İsmail o sıralarda 13-19 yaşlarındaydı; 15. ayet, Hacer’in İsmail’i çalılardan birinin altına bıraktığını yazar. İsmail’in adı, “Tanrı işitir” anlamına gelir ve 17. ayette iki kez geçer: “Tanrı çocuğun sesini duydu.” Çocuklar ve gençler dua etmeleri için teşvik edilmelidirler. Tanrı işitir ve yanıtlar!

21:22-34   22. ayetteki Avimelek ile, 20. bölümdeki Avimelek’in aynı kişi olmaları gerekmez. Bu kabile reisinin uşakları, İbrahim’in adamlarından bir su kuyusu almışlardı. Avimelek ve İbrahim bir dostluk antlaşması yaptıklarında, İbrahim Avimelek’e zorla ele geçirilen kuyudan söz etti. Avimelek kuyuyu İbrahim’e verdi. İbrahim kuyuya hemen Beer-Şeva (Ant kuyusu) adını verdi. Bu yer daha sonra ülkenin en güney sınırındaki bir kent haline geldi. İbrahim, Beer-Şeva’da anıt olarak bir ılgın ağacı dikti.

9. İshak’ın Kurban Olarak Sunulması (22. Bölüm)

22:1-10   Belki de Kutsal Kitap’ta Golgota’nın dışındaki hiçbir görüntü bu-radaki kadar dokunaklı ve etkili değildir; Tanrı’nın biricik, hoşnut olduğu Oğlu’nun çarmıhtaki ölümü hakkında buradaki gibi net bir açıklama içermez. Tanrı, kendisinden oğlu İshak’ı Moriya bölgesindeki bir tepede yakmalık sunu olarak kurban etmesini istediğinde, bu, İbrahim’in imanının karşılaştığı en büyük denenmeydi. Tanrı elbette ki İbrahim’e bunu yapması için izin ver-meyecekti; Tanrı insan kurbanlarına daima karşı olmuştur. Moriya, üzerinde Yeruşalim kentinin bina edildiği bir sıra dağdır (2Ta.3:1). Aynı zamanda Gol-gota’nın bulunduğu yer de Moriya’daydı. Tanrı’nın, “sevdiğin, biricik oğlun İshak” sözleri İbrahim’in yüreğini delmiş olmalıdır. İshak, İbrahim’in mucizevi bir doğum sonucu kavuştuğu eşsiz oğlu, vaat aracılığıyla sahip olduğu evladıydı.

Kutsal Kitap’ta bir sözcüğün ilk kez ortaya çıkması, Kutsal Yazılar boyunca kullanımına ilişkin düzeni belirler. Sevgi (2. ayet) ve “tapınma” (5. ayet)

sözcükleri ilk kez burada karşımıza çıkar. İbrahim’in oğluna duyduğu sevgi, Tanrı’nın Rab İsa’ya duyduğu sevginin sönük bir örneğidir. İshak’ın kurban edilmesi tapınmanın eyleminin en belirgin örneğiydi: Kurtarıcı’nın, Tanrı’nın isteğini yerine getirmek için kendisini kurban etmesi...

22:11,12   “İbrahim, İbrahim” Kutsal Kitap’ta bulunan ve iki kez tekrarlanan on isimden ilkidir. Bu isimlerden yedi tanesi Tanrı tarafından insana söy-lenmiştir (Yar.22:11; 46:2; Çık.3:4; 1Sa.3:10; Luk.10:41; 22:31; Elç.9:4). Diğer üçü ise Matta 7:21; 23:37 ve Markos 15:34’de geçer. Özel önem taşıyan konu-ları vurgularlar. Rabbin Meleği (11.ayet), Tanrı’ydı (12.ayet).

22:13-15   İshak’ın kurban edilişi, İbrahim’in imanı için en büyük denenmeydi. Tanrı, İbrahim’e oğlu aracılığıyla sayılması imkansız çoklukta bir soy vaat etmişti. İshak o tarihlerde yirmi beş yaşlarında olmalıydı ve bekardı. Eğer İbrahim onu öldürürse, Tanrı’nın vaadi nasıl yerine gelecekti? İbraniler 11:19’a göre, İbrahim oğlunu öldürse bile Tanrı’nın onu ölüler arasından dirilteceğine inanıyordu. İbrahim’in imanı dikkat çekicidir, çünkü o zamana kadar dünya tarihinde kaydedilmiş olan ölüler arasından dirilen biri yoktu. İbrahim’in 22:5’deki imanına da dikkat ediniz: “Tapınmak için oğlumla oraya gidip döneceğiz.” İbrahim önce imanla aklandı (15:6), sonra işleriyle aklandı (bk. Yak.2:21). Kurtuluşu imanı aracılığıyla gelmişti, işleri de imanının gerçek olduğunu kanıtlıyordu. İshak, “Sunu kuzusu nerede?” diye sorduğunda babası şöyle yanıtladı, “Ku-zuyu Tanrı kendisi sağlayacak.” Bu vaat 13. ayetteki koç tarafından değil, Tanrı’nın Kuzusu tarafından yerine getirildi (Yu.1:29).

Bu bölümde Mesih’le ilgili iki önemli simge bulunur. Birincisi İshak’tır: Tek oğul, babası tarafından sevilen, babasının isteğini yapmaya razı olan ve ölümden mecazi anlamda geri alınan bir oğul. İkinci simge, koçtur: Bir kişi için masum bir kurban öldü, kanı döküldü ve bütünüyle Tanrı için sunulan yakmalık bir sunuydu. İshak’ın yerine bir koç sağlamakla, “Tanrı kendi yüreğinden esirgemediği şiddetli acıyı İbrahim’in yüreğinden esirgedi.” 11 ve 15. ayetlerde, Eski Antlaşma’nın tamamında olduğu gibi, Rab’bin meleği, Rab İsa Mesih’tir. İbrahim o yere “Rab sağlar” (Yahve yire) (14. ayet) adını verdi. Bu ad, Tan-rı’nın Eski Antlaşma’da bulunan bileşik yedi adlarından biridir. Diğer adları şöyledir:

Yahve rafa – “Şifa Veren Rab” (Çık.15:26).

Yahve nissi – “Rab sancağımdır” (Çık.17:8-15).

Yahve şalom – “Rab esenliğimdir” (Hak.6:24).

Yahve roah – “Rab çobanımdır” (Mez.23:1).

Yahve sidkenu – “Rab doğruluğumuzdur” (Yer.23:6)

Yahve şamma – “Rab orada” (Hez.48:35).

22:16-19   Rab, üzerine ant içecek daha üstün biri olmadığı için kendi üzerine ant içti (İbr.6:13). Tanrı’nın ant içerek onayladığı vaadi, Mesih aracılığıyla diğer ulusların kutsanmasıdır (Gal.3:16). 17. ayetin son kısmında Tanrı vaat ettiği bereketlere daha büyüklerini ekler: İbrahim’in soyu düşmanlarının kentlerini mülk edinecekti. Bunun anlamı, İbrahim’in soyunun, “kendilerine baskı yapanlar üzerinde yetki sahibi olacağıdır. Kentlerin mülk edinilmesinin anlamı, kentin ele geçirilmesidir.”16

22:20-24   İbrahim’in, İsmail ve İshak adında yalnızca iki oğlu varken, kardeşi Nahor’un on iki oğlu vardı. Bu durum İbrahim’in, Tanrı’nın göğün yıldızları kadar çok bir soy vaadine ilişkin imanı için ağır bir denemeydi! Bu gerçek, İbrahim’in, uşağı Eliezer’i İshak için bir eş aramaya göndermesine neden oldu (24. bölüm). 22:23’deki geçen Rebeka adına dikkat edin!

10. Aile Mezarlığı (23. Bölüm)

23:1-16   Sara yüz yirmi yedi yaşında öldüğünde, İbrahim Hevron’da oturan Hititliler’le, Makpela Mağarası’nı mezar yeri olarak satın almak için pazarlık etti. Bu yer, yolculukla geçen uzun yaşamı boyunca satın aldığı tek mülktü. Burada doğu ülkelerine özgü pazarlığın güzel bir tanımını buluruz. Hititliler önce mezar yerlerinden herhangi birini seçmesini önerdiler. İbrahim büyük bir nezaketle bu öneriyi reddetti ve Efron’un sahip olduğu bir mağara için tam fiyatını ödeme konusunda ısrar etti. Efron önce yalnızca mağarayı değil, ama mağarayla birlikte tarlanın tamamını karşılıksız bir armağan olarak vermek istedi, ama İbrahim bunun yalnızca nazik bir jest olduğunu anladı. Mağaranın sahibi aslında mağarasını vermek istemiyordu. İbrahim mağarayı satın alma arzusunda ısrar ettiğinde, İbrahim’den dört yüz şekel gümüş istedi, iyi bir pazarlık olduğunu düşünüyordu. Aslında istediği fiyat insafsız bir rakamdı ve normalde alıcının sıkı pazarlığa devam etmesi gerekirdi. Bu nedenle İbrahim, Efron’un verdiği ilk fiyatı kabul ettiğinde herkes şaşırdı. İbrahim bir imansıza borçlu olmak istememişti, bizler de aynı şekilde davranmalıyız.

23:17-20   Makpela Mağarası, daha sonra İbrahim, İshak, Rebeka, Yakup ve Lea’nın gömüldükleri yer oldu. Aynı yerde şimdi bir cami bulunmaktadır.

11. İshak’a Alınan Gelin (24. Bölüm)

24:1-9   İbrahim en yaşlı uşağına, İshak için bir gelin arayacağına dair ant içtirdi; oğlunun bir Kenanlı ile evlenmesine ya da Mezopotamya’da yaşamasına izin vermeyecekti. Andın ayetlerde tanımlanan eski biçimi, Charles F. Pfeiffer tarafından şöyle açıklanır:

Kutsal Kitap’a özgü deyimlere göre, çocuklar, babalarının “uyluk kemiğinden” doğarlar ya da babalarının bedenindedirler (Yar.46:26). Eli uyluk kemiğinin üstüne koymanın anlamı, ant bozulduğu takdirde, doğan çocukların sadakatsizlik eyleminin öcünü alacaklarıdır. Bu durum, “soy üzerine ant içmek” olarak adlan-dırılır ve burada uygulanmaktadır, çünkü uşağın görevi İshak aracılığıyla İbrahim’in soyunun devamını güvence altına almaktı.17

24:10-14   Uşak burada, “göksel İshak”, yani Rab İsa için bir gelin almak üzere Baba tarafından gönderilen Kutsal Ruh’un simgesidir. Öykü, yolculuk için yapılan hazırlıkları, uşağın taşıdığı armağanları ve Rab’bin seçtiği kadını nasıl anlayacağına ilişkin belirtiyi özenle kaydetmiştir. Murdoch Campbell bu konuyu şöyle işler:

Uşak, efendisinin oğluna layık bir kız almak için onun karakter ve huyunu anlamada yardımcı olacak bir işaret arayacaktı. Yalnızca kendisi için bir yudum su isteyecekti; ancak Tanrı’nın büyük bir halkın annesini seçmek için vereceği işaret, kadının cömert doğasını ve bir yudum su yerine bol su vererek diğerlerine hizmet etme konusunda istekliliğini gösterecekti. Rab’bin İshak için seçtiği kız, develere de su vermeyi önerecekti. Eğer uzun zahmetli bir çöl yolculuğu yapmış olan bu on hayvanın en azından dört su varili içebileceklerini göz önüne alırsak, kızın insan ve hayvana hizmet etme istekliliği onun bencillikten uzak, sağlam karakterli huyunu gösteriyordu.18

24:15-52   Önceden belirlenen koşulları yerine getiren ve bu nedenle uşağın armağanlarını alan kız, sevecen Rebeka’ydı. Rebeka uşağı babasının evine götürürken, İbrahim’in uşağı, arayışının sona erdiğini biliyordu. Rebeka durumu erkek kardeşi Lavan’a açıkladığında, Lavan uşağı ve develerini karşıladı. Sonra uşak, Rebeka’yı İshak için gelin olarak almak isteğini söyledi. Uşağın duasına bir yanıt olarak harika bir şekilde birbirleriyle uyuşan koşullar, Lavan ve Rebeka’nın babası Betuel’i, tüm bu olup bitenleri Rab’bin düzenlediğine dair ikna etti.

24:53-61   Uşak, önce Rebeka’ya, sonra da Lavan ve annesi için nişanı mühürleyen armağanlar verdi. Ertesi sabah aile yolculuğu ertelemelerini istedi, ama Rebeka gitmek istedi; onu kutsayarak uğurladılar.

24:62-67   Burada, Moriya Dağı’ndaki yaşadıklarından sonra İshak’ı ilk kez, Rebeka’yı karşılamak için dışarı çıktığında görürüz. Kurtarıcı’yı ölümünden, gömülmesinden, dirilişinden ve göğe alınışından sonra ilk kez, seçtiği gelinini almak için geri döndüğünde göreceğiz (1Se.4:13-18). Onu daha önce hiç görmemiş olmasına rağmen, Rebeka’yla evlendi ve onu sevdi. Diğer atalarının aksine onun dışında başka karısı da olmadı.

12. İbrahim’in Soyu (25:1-18)

25:1-6   1.Tarihler 1:32’de, Ketura’dan İbrahim’in cariyesi olarak söz edilir. 6. ayet bu ifadeyi onaylıyor gibi görünür. Bu nedenle Ketura’nın gerçek bir eş olmadığını düşünüyoruz; evin içinde bir eşin sahip olduğu tüm ayrıcalıkların sahibi değildi. Tanrı bir kez daha, asla onaylamadığı kurallara aykırı evlilik iliş-kilerini kaydetmiştir.

25:7-18   İbrahim yüz yetmiş beş yaşında son soluğunu verdi ve Hevron Mağarası’na gömülen ikinci kişi oldu. İsmail’in 12-16. ayetlerde listelenen on iki oğlu, Tanrı’nın İbrahim’e verdiği vaadi yerine getirdiler: “On iki beyin babası olacak” (17:20). İsmail’in ölümüyle, İshak öykünün merkezine geçer.

B. İshak (25:19 - 26:35)

1. İshak’ın Ailesi (25:19-34)

25:19-26   Rebeka evlendikten yaklaşık yirmi yıl sonrasına kadar kısırdı.

Sonra İshak’ın dualarına yanıt olarak gebe kaldı. Rahmindeki ikizlerin çekişmesi Rebeka’nın aklını karıştırdı; kendisine oğullarının iki rakip ulusun (İsrail ve Edom) başları olacağı söylendi. İkizlerden ilk doğanın adını Esav (Tüylü), diğerinin adını ise Yakup (Topuk tutar, hileci) koydular.

Yakup doğarken bile kardeşi Esav’ın topuğunu tutarak ona hükmetmeye çalıştı. İkiz oğulları doğduğunda, İshak altmış yaşındaydı.

25:27,28   Çocuklar büyüdüğünde, Esav kırları seven, usta bir avcı oldu. Öte yandan Yakup çadırda oturan, sakin ve evcimen biriydi. İshak Esav’ı, Rebeka ise Yakup’u daha çok sevdi.

25:29-34   Esav ilk doğan olarak, babasının mülkünden çifte paya hak ka-zanmıştı. Bunun anlamı, ilk doğanın mirastan diğer kardeşlerine göre iki kat daha fazla pay almasıdır. İlk doğan, aynı zamanda kabile ya da aile başı olurdu. Bu, ilk oğulluk hakkı olarak bilinirdi. Esav, aynı zaman da Mesih’in soyuna da dahildi. Bir gün Esav bir av yolculuğundan geri döndüğünde, Yakup’un kızıl çorba pişirdiğini gördü. Bu çorbadan biraz içmek istedi ve bunun için öylesine yalvardı ki, Esav’a kızıl (Edom) takma adı verildi. Esav, Yakup’un, ilk oğulluk hakkı karşılığında kendisine çorba verme önerisini akılsızca davranarak kabul etti. “Ancak yasak ağacın meyvesi, bu et suyuna çorbadan daha çekici olabilirdi.”19

23. ayetteki önbildiri, 29-34. ayetlerde kısmen yerine gelmiştir. Tanrı, Yakup’un hileli işlerine göz yummaz, ama kesin olan bir şey vardır: Yakup, ilk oğulluk hakkına ve Tanrı soyundaki yerine değer vermiştir. Esav ise ruhsal bereketler yerine fiziksel zevklerini yeğlemiştir.

Bölüm, Yakup’un kardeşine davranışından çok, Esav’ın ilk oğulluk hakkına gösterdiği davranışı vurgulayarak son bulur. Esav’ın soyu İsrail’e karşı acımasız düşman oldu. Kötü sonları Ovadya Kitabı’nda yazılıdır.

2. İshak ve Avimelek (26. Bölüm)

26:1-6   İshak, ülkede hüküm süren kıtlık zamanında tıpkı babası gibi davrandı (12 ve 20. bölümler). Güneye doğru yola çıktığında, Rab İshak’a Ge-rar’da göründü ve onu Mısır’a gitmemesi için uyardı. Gerar, Mısır yolunda, hapisten çıkanların geçici olarak kalabilecekleri bir yerdi. Tanrı, İshak’a Ge-rar’da geçici olarak kalmasını^20 söyledi, ancak İshak oraya yerleşti. Tanrı aynı zamanda İbrahim ile yaptığı koşulsuz antlaşmayı İshak’ta da onayladı.

26:7-17   İshak orada babası gibi korkarak karşılık verdi. Gerarlı erkeklere karısını kız kardeşi olarak tanıttı. Burada bir babanın oğlunda tekrarlanan zayıflığının üzücü öyküsünü görüyoruz. Yalan ortaya çıktığında ve paylandığında, İshak itiraf etti. İtiraf bereket getirir. İshak Gerar’da zengin oldu. O kadar çok zengin oldu ki, o tarihlerde kral olan Avimelek ona Gerar’dan ayrılmasını söyledi. Bunun üzerine İshak, Gerar’dan ayrılarak yakın civardaki Gerar Vadisi’ne gitti.

26:18-25   Filistliler, İbrahim’in kazdığı kuyuları kapatmışlardı. Bu, yeni ziyaretçilerin gelmesini istemediklerini gösteren düşmanca bir eylemdi. İshak, kuyuları yeniden açtırdı. Esek (çekişme) ve Sitna (düşmanlık) kentlerinde, İs-hak ve Filistliler arasında kavga çıktı. Sonunda İshak Filistliler’den ayrıldı. Bir kuyu kazdı, hiçbir kavga çıkmadığından, bu kuyuya Rehovot (rahatlık, genişlik) adını verdi. Oradan Beer-Şeva’ya gitti; Rab burada kendisini bereketle-yeceğine ilişkin vaat verdi. İshak da bir sunak (tapınma) yaptı, bir çadır kur-du (kalma) ve bir kuyu açtı (tazeleme). Nasıl fiziksel açıdan su gerekli ise, aynı şekilde Tanrı Sözü’nün sağladığı su da ruhsal açıdan gereklidir.

26:26-33   26-31. ayetlerle ilgili olarak Williams şöyle der:

İshak, Gerar halkından kendisini tamamıyla ayırdığında, onlar Tanrı’nın bere-ketlerini aramak için İshak’a geldiler... Bir imanlı, dünyaya en iyi şekilde, ondan ayrı yaşayarak yardımcı olur.21

İshak’ın uşakları, İshak Avimelek ile bir esenlik antlaşması imzaladığı gün su buldular. İbrahim daha önce bu yere Beer-Şeva adını vermişti, çünkü orada Avimelek ile antlaşma yapmıştı (21:31). Şimdi benzer koşullar altında İshak aynı yeri, Şiva (ant) ya da Beer-Şeva olarak adlandırır.

26:34,35   Esav’ın iki putperest kadın olan Yudit ve Basemat ile yaptığı ev-lilikler anne babasını üzdü. Esav, diğer uluslarla boyunduruk altına girerek ilk oğulluk hakkını taşımak için uygun olmadığını da göstermiş oldu.

C. Yakup (27:1 - 36:43)

1. Yakup Esav’ı Aldatır (27. Bölüm)

27:1-22   İlk bölümün olaylarından bu yana yaklaşık otuz yedi yıl geçmiştir. İshak şimdi yüz otuz yedi yaşındadır, gözleri görmez olmuştur ve ölmek üzere olduğunu düşünmektedir. Belki de kardeşi İsmail aynı yaşta öldüğü için (Yar. 25:17) böyle düşünüyor olabilir. Ancak kırk üç yıl daha yaşayacaktır.

İshak Esav’dan biraz geyik eti almak için yalvardı ve karşılığında ona bir bereket vaat etti. Rebeka kocasını aldatmak için bir plan yaptı; bereketi sevdiği oğlu Yakup’un almasını istiyordu. Rebeka’nın hilesi gereksizdi, çünkü Tanrı zaten bereketi Yakup’a vaat etmişti (25:23b). Rebeka lezzetli geyik eti tadı versin diye oğlak pişirdi ve Yakup’un kollarını tüylü Esav’a benzemesi için oğlak derisiyle kapladı. İshak, duygularına güvenmekle hata etti: Yakup’un tüylü kolunu Esav’ın kolu gibi “hissetti”; ruhsal konularda duygularımıza güvenmemeliyiz. Martin Luther şu gözlemi yapmıştı:

Duygular gelir ve giderler, duygular aldatırlar;

Güvencemiz Rab’bin sözüdür;

Rab’bin sözünden başka güvenilmeye değer olan yoktur.22

Hileyi planlayan Rebeka olmasına rağmen, Yakup da bu hileyi sürdürdüğü için Rebeka ile eşit derecede suçluydu. Yakup ektiğini biçti. C. H. Mackintosh bu konudaki düşüncelerini şu sözlerle belirtir:

...Yakup’un yaşamını inceleyen biri, babasının bereketini hileyle elde ettikten sonra çok az dünyasal mutluluk yaşadığını fark edecektir. Erkek kardeşi onu öldürmek istedi; Yakup babasının evinden kaçmak zorunda kaldı; amcası Lavan onu aldattı... Yakup amcasından gizlilik içinde, haber vermeden ayrılmak zorunda kaldı... Oğlu Ruben’in alçaklığına maruz kaldı... Şimon ve Levi’nin Şe-kemliler’e karşı hilekar ve zalimce davranmaları; sonra da sevdiği karısını kaybetme acısı... Yusuf’un öldüğünü düşünmesi. Hepsini toparlayacak olursak, sonunda kıtlık nedeniyle Mısır’a gitmek zorunda kaldı ve orada yabancı bir ülkede öldü.23

27:23-29   İshak, Yakup’u refah, egemenlik ve güvenlik ile kutsadı. Atalar tarafından bildirilen bereketlerin önbildiri olmaları ilginçtir; kutsamalar eksiksiz yerine geldi, çünkü bu insanlar Tanrı esini ile konuşuyorlardı.

27:30-40   Esav geri döndüğünde ve aldatıldığını öğrendiğinde, acı acı hay-kırarak kutsanmasını geri istedi. Ancak Yakup’a bağışlanan kutsanma geri alı-namazdı (İbr.12:16,17). Yine de İshak’ın Esav için söyleyecekleri vardı:

Göklerin çiyinden, zengin topraklardan uzak yaşayacaksın. Kılıcınla yaşayacak, kardeşine hizmet edeceksin. Ama özgür olmak isteyince, onun boyunduruğunu kırıp atacaksın (39,40. ayetler).

Bu sözler, Edomlular’ın kurak yerlerde yaşayacaklarını, savaşçı olacaklarını, İsrailliler’in egemenliği altında bulunacaklarını, ama bir gün bu egemenliğe baş kaldıracaklarını bildirir. Son önbildiri, Yahuda kralı Yoram’ın krallığında ger-çekleşmiştir (2Kr.8:20-22).

27:41-46   Esav, babası ölür ölmez ve yas dönemi sona erer ermez kardeşi Yakup’u öldürmeyi tasarladı. Rebeka bunu haber aldığında, Yakup’a Harran’a dayısının yanına kaçmasını söyledi. Yalnızca Yakup’un öldürülmesinden değil, Esav’ın kaçmasından ya da bir kan davasında öldürülmesinden de korkuyordu, iki oğlunu da aynı anda kaybedebilirdi. Rebeka, Yakup’un ayrılışını İshak’a açıklamak için, Yakup’un, Esav’ın yaptığı gibi bir Hititli ile evlenebileceğinden korktuğunu söyledi. Yakup çabucak geri dönmeyi umuyordu, ama yirmi yıldan önce dönemeyecekti. Babası yaşıyor olacaktı, ama annesi öleceği için onu göremeyecekti.

2. Yakup Harran’a Kaçar (28. Bölüm)

28:1-9   İshak, Yakup’u çağırdı ve onu bereketledi, sonra onu Mezopotamya’nın bir bölgesi olan Paddan-Aram’a gönderdi; İshak, Yakup’un Kenan-lılar yerine annesinin halkı arasından kendisine bir eş bulmasını istiyordu. Bu durum, Esav’a, İsmailoğullarından bir kızla evlenerek babasının kutsamasını geri alma fikri verdi. İyilik olması için kötülük yapılan (eşleri çoğaltmak) bir durumdu bu.

28:10-19   Yakup, Beytel’de bir düş gördü. Düşünde yeryüzüne bir merdiven dikildiğini, başının göklere eriştiğini gördü. Gördüğü düş, “gökyüzü ve yeryüzü arasında gerçek, kesintisiz ve yakın bir iletişim bulunduğu gerçeğini açık-lıyordu; özellikle vurgulanan, yüceliği içindeki Tanrı ve tek başına olan insan arasındaki iletişim.”24 Rab İsa, Natanel ile karşılaştığında bu olaydan söz etmiş

ve bunu ikinci gelişi ve bin yıllık dönemdeki yüceliği ile birleştirmişti (Yu.1:51). Ama imanlılar şimdiden Rab’le paydaşlık etme zevkinin tadını çıkarabilirler. Yakup’un yüreği geçmişte olanlara duyduğu pişmanlıkla, şimdinin yalnızlığıyla ve geleceğin belirsizliğiyle doluyken, Tanrı lütfederek İbrahim ve İshak’la yaptığı gibi onunla da bir antlaşma yaptı. Bu arkadaşlık vaadini inceleyelim: “seninle birlikteyim”; güvenlik: “gideceğin her yerde seni koruyacağım”; rehberlik: “seni bu topraklara geri getireceğim”; ve kişisel güvence: “verdi-ğim sözü yerine getirinceye kadar senden ayrılmayacağım.” Tanrı’yla karşı-laştığından emin olan Yakup yerin adını değiştirdi, yerin eski adı Luz’du (ay-rılık), yeni adı Beytel (Tanrı’nın evi) oldu.

Yakup, sevinçle şaşırdığı ve huşu ile donup kaldığı “Beytel’den” önce Tan-rı’yla kişisel bir ilişki yaşamamıştı.

28:20-22   Burada Yakup’un Tanrı ile pazarlık ettiğini düşünüyoruz. Aslında Tanrı’nın vaat ettiğinden daha azı için pazarlık ediyordu (14. ayet). İmanı, Tanrı’nın sözüne güvenecek kadar güçlü değildi, bu nedenle Tanrı antlaşmasını yerine getirirse O’na ondalık vereceğini söyledi. Bu konuda başka bir yorum daha yapılır: “Eğer” sözcüğü, tüm İbrani kökenli antlaşmaların doğasında var olduğundan, Yakup koşulsuz olarak ondalık vermek üzere kendini bağlıyordu (bk. Say.21:2; Hak.11:30,31; 1Sa.1:11; benzeri antlar).

3. Yakup’un Eşleri ve Soyu (29:1 - 30:24)

29:1-14   Yakup, Harran’a gitmek üzere Beer-Şeva’dan ayrıldığında, yetmiş yedi yaşındaydı. Amcası Lavan’a hizmet ederek yirmi yıl, sonra Kenan’da otuz üç yıl ve son olarak da Mısır’da on yedi yıl geçirecekti. Paddan-Aram’a vardığında, Harranlı, sürülerine su veren çobanların olduğu tarlaya yönlendirildi. Tanrı’nın zamanlaması öylesine mükemmeldi ki, Rahel, Yakup çobanlarla ko-nuştuğu anda oraya varmıştı. İyi bir çoban olan Yakup, tüm çobanların neden kuyu başında beklediklerini merak etti; gündüz olmasına rağmen koyunları neden otlatmadıklarına şaşırmıştı. Kendine tüm sürüler toplanmadan kuyunun ağzındaki taşı yuvarlamadıklarını açıkladılar. Yakup, kuzeni Rahel’le karşılaştığında duygu yüklü bir an yaşandı. Yakup kısa bir süre sonra amcası Lavan’la da karşılaştı.

29:15-35   Lavan, yedi yıl hizmet karşılığında kızı Rahel’i Yakup’a vermeyi kabul etti. Yıllar Yakup için birkaç gün kadar kısa geldi, çünkü Rahel’i seviyordu. Bizlerin de Rab için yaptığımız hizmete duyduğumuz sevgi böyle olma-lıdır.

Lea’nın gözleri zayıftı ve alımlı bir kadın değildi. Rahel ise çok güzeldi.

Adet olduğu gibi gelin, düğün gecesi güveyin odasına peçeli olarak girdi, belki de oda karanlıktı. Yakup’un ertesi sabah gelininin Lea olduğunu anladığında ne kadar öfkelendiğini gözünüzün önüne getirebilirsiniz! Lavan onu kan-dırmıştı, ama bu hilesine bir mazeret gösterdi ve adetlerinin önce büyük kızın evlendirilmesi olduğunu söyledi: “Bu bir haftayı tamamla (yani, onunla evliliğini sürdür), Rahel’i de sana veririz. Yalnız ona karşılık yedi yıl daha yanımda çalışacaksın.” Bir hafta süren düğün şenliklerinin sonunda Yakup Ra-hel’le de evlendi, sonra Rahel için Lavan’a yedi yıl daha hizmet etti. Yakup hile ekmişti ve şimdi hile biçiyordu! Rab, Lea’dan nefret edildiğini gördüğünde, yani Lea’nın Rahel’den daha az sevildiğini gördüğünde, bunu telafi etmek için Lea’ya çocuklar verdi. Bu tanrısal telafi yasası halen geçerlidir: Bir konuda eksiği olan kişilere başka bir konuda daha cömertçe verilir. Lea çocuklarına ad koyarken Rab’bi şükranla andı (32,33,35. ayetler). Lea’dan kâhin soyu olan Levi, kraliyet soyu olan Yahuda ve son olarak da Mesih geldi. Bu bölümde Yakup’un ilk dört oğlunu görürüz. Yakup’un oğullarının tam listesi aşağıda ve-rilmiştir:

Lea’dan doğan oğulları:

Ruben – (bak, erkek çocuk) (29:32)

Şimon – (duyar) (29:33)

Levi – (bağlılık) (29:34)

Yahuda – (övgü) (29:35)

İssakar – (ödül) (30:18)

Zevulun – (değer) (30:20)

Rahel’in cariyesi Bilha’dan doğan oğulları:

Dan – (haklı) (30:6)

Naftali – (benim savaşım) (30:8)

Lea’nın cariyesi Zilpa’dan olan oğulları:

Gad – (uğur) (30:11)

Aşer – (mutlu) (30:13)

Rahel’den doğan oğulları:

Yusuf – (daha çok versin) (30:24)

Benyamin – (sağ elimin oğlu) (35:18)

30:1-13   Dizlerinde oynayan bir çocuğa duyduğu çaresiz özlem ile Rahel, cariyesi Bilha’yı Yakup’a karısı ya da cariyesi olarak verdi. Bu tür düzenlemeler o günlerde alışılmış da olsa, Tanrı’nın isteğine aykırıydı. Bilha, Dan ve Naf-tali isimli iki oğul doğurdu. Rahel’den geri kalmak istemeyen Lea, cariyesi Zilpa’yı Yakup’a verdi ve Gad ve Aşer isimli iki oğul daha doğdu.

30:14-24   Ruben’in bulduğu adamotları, çatal biçiminde bir tür domatese benzemekteydi, bu bitkinin cinsel verimliliği arttırdığına inanılıyordu. Rahel kısır olduğu için adamotlarından birazını yemeyi çok istedi. Adamotunun kar-şılığında, kocasının o gece Lea ile yatmasını kabul etti (Açıklanmayan bir ne-denden ötürü, Lea bir eş olarak ayrıcalıklarını kaybetmişti). Bu olaydan sonra, Lea, İssakar ve Zevulun isimli iki oğlan ve Dina isimli bir kız doğurdu. Sonunda Rahel ilk oğlunu dünyaya getirdi ve Tanrı’nın ona başka bir oğul vereceğine duyduğu imanı ifade etmek için oğluna Yusuf (daha çok versin) adını verdi.

4. Yakup, Lavan’dan Akıllı Davranıp Onu Yener (30:25-43)

30:25-36   Yakup, Lavan’a Kenan’a geri dönmek istediğini söylediğinde, amcası kalması için ısrar etti. Lavan, Yakup nedeniyle Tanrı’nın kendisini be-reketlediğini yaşayarak öğrendiğini açıkladı ve kalırsa Yakup’a ücret ödeyeceğini söyledi. Yakup, Lavan, kendisine noktalı ya da benekli tüm koyunlarını, kara kuzularını, benekli ya da noktalı keçilerini verirse, kalarak ona hizmet etmeye devam etmeyi kabul etti. Sürüdeki tüm diğer hayvanlar Lavan’a ait kabul edileceklerdi. Lavan bu öneriyi kabul ederek, “Söylediğin gibi olsun” dedi. Lavan, Yakup’un istediği hayvanların çoğunu ayırarak gütmeleri için ken-di oğullarına verdi. Yakup’a ait olduğunu gösteren işaretler taşıyan hayvanların doğuracağını fark etmişti. Lavan sonra Yakup’tan üç günlük yol kadar uzaklaştı. Yakup, Lavan’ın kalan sürüsünü gütmeye devam etti. Bu durum, sürülerde La-van’ın oğulları tarafından güdülen işaretli hayvanların, Yakup’un güttüğü işaret taşımayan Lavan’ın hayvanlarıyla çiftleşmesini imkansız kıldı.

30:37-43   Lavan’ın sürüsünü güden Yakup, kestiği taze dalları soyarak, üzerlerinde beyaz çentikler açtı ve tek renkli ya da benekli koyunların önüne koydu. Kuzular ya da yavrular çubukların önünde çiftleşince çizgili, noktalı ya da benekli oldular. Bunun anlamı elbette ki Yakup’a ait olduklarıydı. Bu dallar gerçekten hayvanların benekli olup olmayacaklarını belirleyebilir miydi? Bu yöntem için bilimsel bir temel olabilir de, olmayabilir de (Yeni genetik kanıtlar bir olasılığın olabileceğini göstermektedir). Aksi takdirde hayvanlar Yakup’un istediği gibi nasıl doğabilirlerdi?

Her şeyden önce, tüm bu olup bitenler bir mucize de olabilirdi (bk. 31:12).

Ya da Yakup’un kurnaz bir hilesi olabilirdi. Öyküde, Yakup’un seçici üreme tekniğini bildiğine ilişkin imalar bulunmaktadır. Hayvanların çiftleşmesinde özenli davranarak yalnızca istediği gibi benekli hayvanlar üretmekle kalmadı, aynı zamanda kendi hayvanlarının güçlü, Lavan’ınkilerin ise zayıf olmalarını sağladı. Belki de üzerlerinde çentik açtığı dallar, çiftleşme sırlarını diğer kişilerden gizlemek için bir hileydi. Bu olayın açıklaması ne olursa olsun, sonuç olarak Yakup’un sahip oldukları, Lavan’a hizmet ettiği son altı yılda arttı.

5. Yakup’un Kenan’a Geri Dönmesi (31. Bölüm)

31:1-18   Lavan ve oğullarının kendisine gücenerek, kıskanmaya başladık-larını keşfeden Yakup’a, Rab, Kenan’a dönme zamanının geldiğini bildirdi. Yakup önce Rahel ve Lea ile konuyu görüştü, onlara Lavan’ın kendisini nasıl aldattığını ve ücretini on kez nasıl değiştirdiğini, Tanrı’nın sürüdeki hayvan-ların istediği gibi üremesini sağlayarak duruma egemen olduğunu, kendisine yirmi yıl önce içtiği andı hatırlattığını (28:20-22), Kenan’a geri dönmesini söylediğini bildirdi. Yakup’un eşleri, babalarının dürüst davranmadığını ve gitmeleri gerektiğini kabul ettiler.

Griffith Thomas, Tanrı’nın buradaki rehberliğini göstermek için çeşitli ilginç ilkelere işaret eder. İlkelerin birincisi, Yakup’un arzu duymasıdır (30:25). İkincisi, koşullar bir tür değişikliği zorunlu kılmıştı. Üçüncüsü, Yakup Tanrı’nın sö-

zünü işitmişti. Son olarak da, Lavan ile olan kan bağlarına rağmen eşleri Yakup’u onaylayarak destek verdiler...25 Tanrı’nın meleğinin (11. ayet), Beytel’in Tanrısı (13. ayet) olduğuna dikkat ediniz.

31:19-21   Lavan’ın evinden gizlice ayrılmadan önce, Rahel babasının ev ilahlarını çaldı ve devesinin eyerinde sakladı. Bu aile putlarına sahip olmak, ailenin önderi olmak anlamına geliyordu; evli bir kızın ailenin önderi olması, kocasının, babasının mülkü üzerindeki hakkını güvence altına alan bir durumdu.26 Lavan’ın kendi oğulları bulunduğundan, Yakup Kenan’a kaçtığında, yalnızca Lavan’ın oğullarının babalarının falcılıkta kullandığı bu ev putu üzerinde hakları vardı. Bundan dolayı Rahel’in hırsızlığı ciddi bir meseleydi; ko-casının Lavan’ın malı üzerindeki yetkisini korumayı hedeflediğini gösteriyordu.

31:22-30   Lavan onların ayrıldıklarını öğrendiğinde, adamlarıyla yedi gün boyunca onları izledi, ama Rab, bir düşünde onu Yakup’u ve kervanını rahatsız etmemesi için uyardı. Lavan sonunda onlara yetiştiğinde, Yakup’a kendisini yolcu etme ayrıcalığını tanımadıklarını ve putlarının çalındığını söyleyerek şikayette bulundu.

31:31-35   Lavan’ın ilk şikayetine Yakup’un verdiği yanıt, ayrılacağını haber verdiği takdirde Lavan’ın kızlarını (Rahel ve Lea) güç kullanarak kendisinden geri alacağını düşünmesi ve korkmasıydı. Daha sonra ise, putları çalmadığını ve suçlunun öldürülmesini istediğini söyleyerek karşılık verdi. Lavan kervanı aradı, ama hiçbir şey bulamadı. Rahel putların üstüne oturmuştu ve babasını onurlandırmak için devenin semerinden kalkmadığı için özür diledi, neden olarak, adet gördüğü açıklamasını yaptı.

31:36-42   Şimdi öfkelenme sırası Yakup’a gelmişti. Lavan’ı kendisini hır-sızlıkla suçlamakla ve yirmi yıl boyunca verdiği sadık ve cömert hizmete rağmen, kendisine adil davranmamakla itham etti. Bu bölüm bize, Yakup’un çalışkan bir işçi olduğunu ve yaptığı her işte Rab’bin bereketinin kendisiyle beraber olduğunu açıklar. İşverenlerimize sadık mıyız? Rab yaptığımız işi bereketliyor mu?

31:43-50   Lavan, kendi kızlarına, torunlarına ve sürüsüne zarar vermesinin imkansız olduğunu söyleyerek konuyu kapattı, sonra bir antlaşma yapmalarını önerdi. Bu lütufkar, dostane bir antlaşma değildi. Lavan’ın Rab’den isteği, Yakup’la kendisi birbirlerinden uzak olduklarında, Rab’bin kızlarına gözcülük etmesiydi. Bu antlaşma, iki hilekar birbirlerinden uzakken Rab’bin aralarında gözcülük etmesi için yapılmıştı! Yaptıkları bir saldırmazlık antlaşmasıydı, ama aynı zamanda Yakup Lavan’ın kızlarına kötü davranmayacak, başka kadınlarla evlenmeyecekti. Lavan yapılan antlaşmaya tanık olması için bir taş yığını yaparak aralarına anıt dikti ve bu anıtı Aramice bir ifade olan Yegar-Sahaduta olarak adlandırdı. Yakup ise, anıta Galet adını verdi; bu sözcük İbranice’de tanıklık yığını anlamına geliyordu. Bu yığının ve anıtın ötesine geçip birbirlerine kötülük etmeyeceklerdi.

31:51-55   Lavan, İbrahim, Nahor ve babaları Terah’ın Tanrısı adına ant içti. Bazı İngilizce çevirilerde Tanrı’nın büyük harflerle yazılmış olması, çevir-menlerin, Lavan’ın İbrahim’in tanıdığı tek gerçek Tanrı adına ant içtiğini düşündüklerini ima eder. Ancak, İbrani dilinde büyük ve küçük harfler olmadığından, Lavan’ın Ur kentinde tapınılan putperest tanrıları belirtip belirtmediğini söyleyemeyiz. Yakup ise, babası İshak’ın taptığı Tanrı’nın adıyla ant içti; bu, İshak’ın korktuğu Tanrı anlamına gelir. İshak hiçbir zaman putlara tapma-mıştı. Yakup önce bir kurban sundu, sonra tüm yakınlarını yemeğe çağırdı ve geceyi dağda geçirdiler.

Sabah olduğunda Lavan, torunları ve kızlarıyla öpüşerek vedalaştı ve evine döndü.

6. Yakup ve Esav Barışırlar (32-33. Bölümler)

32:1-8   Yakup, Kenan’a doğru yoluna devam ederken meleklerle karşılaştı ve o yere Mahanayim (iki ordugah) adını verdi. İki ordugah ile kastedilen, Tanrı’nın ordusu (2. ayet) ve Yakup’un yol arkadaşları olabilir. Ya da, iki ordu ifadesi büyük bir kalabalığı belirten mecazi bir anlam taşıyabilir (10. ayet). Yakup ülkesine yaklaştıkça, kardeşi Esav’ı hatırladı ve onun kendisinden öç almasından korkmaya başladı. Esav, kutsanması kendisinden alınarak aldatıldığı için hâlâ kızgın mıydı? Yakup önce esenlik selamlarıyla birlikte Esav’a ha-berciler gönderdi. Sonra Esav’ın dört yüz adamıyla kendisini karşılamaya geldiğini duyduğunda öylesine dehşete düştü ki, ailesini iki gruba ayırdı; öyle ki birinci grup öldürülürse, ikincisi kaçabilsin.

32:9-12   Yakup’un duası, Tanrı’nın korumasına duyduğu büyük ihtiyaç ne-deniyle edilmişti. Duasının temeli, Rab’bin kendisiyle ve atalarıyla yaptığı antlaşma ilişkisiydi ve dua alçakgönüllü bir ruhla edilmişti. Ricası, Tanrı’nın vaadini temel alıyordu; Yakup bu vaade sahip çıktı.

En iyi dualar, ruhsal gereksinmeler sonucu ortaya çıkarlar. İnsanların kullandığı güvenlik sistemleri, bizleri genellikle dinamik bir dua yaşamından ayırır. Kendimize bu kötülüğü neden yaparız?

32:13-21   Yakup, habercilerden sonra, Esav için beş yüz hayvandan oluşan üç sürüyü önceden yola çıkartarak armağan olarak gönderdi; böylelikle Esav’ı yatıştırmayı umuyordu. Armağanlar, Esav’ın eline üç kerede geçecekti. Yakup-un aldığı tedbirler, imansızlığını ya da en azından iman ve imansızlık karışımını gösterirler.

32:22-32   Yakup, iki karısını, iki cariyesini ve on bir oğlunu yanına alıp Yabbuk (dökecek) Irmağı’ndan geçti, sonra sahip olduğu her şeyi karşıya geçirdi. Böylece Yakup arkada kalıp geceyi Peniel’de yalnız geçirdi; burada yaşamının en büyük deneyimlerinden biriyle karşılaşacaktı. Bir Adam onunla güreşti. Bu Adam bir melekti (Hoş.12:4), Rab’bin kendisi olan, Yahve’nin Meleği idi. Rab, Yakup’un yaşamı boyunca aksamasına neden olacak şekilde, onun uyluk kemiğinin başına vurdu. Fiziksel açıdan Yakup karşılaşmayı kaybetmişti, ama büyük bir ruhsal zafer kazanmıştı. Yenilgi aracılığıyla zafer kazanmayı, zayıflık aracılığıyla güçlü olmayı öğrendi. Kendisine ve zekasına güven-mekten vazgeçti. Yakup, bir “düzenbaz” olduğunu kabul etti. Bunun üzerine Tanrı onun adını İsrail olarak değiştirdi (Tanrı’yla güreşir). Yakup bu yere Peniel (Tanrı’nın yüzü) adını verdi, çünkü Rab’bi gördüğünü fark etmişti. Pfeiffer, 32. ayetin bu gün bile Yahudiler arasında önem taşıdığına işaret eder:

Siyatik siniri ya da uyluk damarı, inancına sadık Yahudiler tarafından bu gün de önemsenmektedir; uyluk kemiğinin başındaki bu sinir alınmadan kesilen hayvanın etinden yemezler.27

33:1-11   Esav yaklaştıkça, Yakup’un korkusu çoğaldı ve ev halkını, en çok sevdiklerini en iyi koruyacak şekilde sıraya dizdi ve kendisi hepsinin önüne geçti. Yakup, ağabeyine yaklaşırken yedi kez yere kapandı. Ne var ki Esav onu koşarak karşıladı. Kucakladı, boynuna sarıldı ve öptü. Sonra Yakup’un eşlerine ve çocuklarına iyi davrandı. Yakup’un çok değerli armağanı olan hayvan sürülerini önce nazikçe reddetti, ama sonra kabul etmeye razı oldu. Yakup ağabeyine “Efendim” olarak hitap etmekle yersiz bir alçalma gösterdi. Bazı kişiler, bunun dalkavukluk olduğunu ve Yakup’un abarttığını düşünürler; Esav’a, “Senin yüzünü görmek, Tanrı’nın yüzünü görmek gibi” dedi. Bazı kişiler ise, burada sözü edilen Tanrı yüzünün barışık bir yüz anlamına geldiğini düşü-nürler.

33:12-17   Esav birlikte geri dönmelerini teklif ettiğinde Yakup, bunun im-kansız olacağını söyledi, çünkü çocukları ve sürüsündeki yavrular çok yavaş yürümekteydiler. Yakup, Esav’a kendisiyle Seir’de (Edom) buluşmayı vaat etti; aslında ağabeyiyle buluşmaya niyeti yoktu. Esav adamlarının bazılarını Yakup’un ev halkı ile birlikte gitmek üzere arkasında bırakmayı teklif ettiğinde, Yakup yine korku ve kuşku duyduğu için reddetti.

33:18-20   Seir Dağı’na, güneye doğru gitmek yerine, Yakup kuzeybatıya yöneldi. Sonunda Şekem’e vardı ve orada yerleşti. Şekem’de, (belki de gurur nedeniyle) bir sunak dikti, sunağa “El-Elohe-İsrail” (Tanrı, İsrail’in Tanrısı) adını verdi. Yirmi yıl önce Tanrı, Yakup’a Beytel’de göründüğünde, Yakup, RAB kendi Tanrı’sı olduğu takdirde, O’na varlığından ondalık vereceğine ve Beytel’i Tanrı’nın evi olarak bina edeceğine söz vermişti (28:20-22). Şimdi Beytel’e geri dönmek yerine, kırk beş kilometre uzaklıktaki Şekem’in verimli arazisine yerleşiyordu; belki de bunu hayvan sürülerini düşünerek yaptı (Şekem dünyayı temsil eder). Tanrı birkaç yıl sonra Yakup’a konuştu ve verdiği sözü yerine getirmesini istedi (35. bölüm). Bu arada 34. bölümdeki trajik olaylar gelişmektedir.

7. Şekem’de İşlenen Günahlar (34. Bölüm)

34:1-12   Bu bölümde Tanrı’nın adından söz edilmez. Yakup ve ailesi Şe-kem’de yaşarlarken, Yakup’un kızı Dina putperest kadınlarla dostluk kurdu. Tanrı halkının putperestlerden uzak yaşaması gerekir. Dina putperest kadınlarla beraber olduğu bir gün, Hamor’un oğlu Şekem, onun ırzına geçti, ama sonra onunla evlenmek için büyük bir arzu duydu. Yakup ve oğullarının öfkelerinin farkına varan Hamor, barışçıl bir çözüm önerdi: İsrailliler ve Kenanlılar, birbir-

lerinden kız alıp versinler. Böylelikle İsrailliler ülke vatandaşları sayılarak tüm haklara sahip olacaklardı. (9. ayet, Tanrı soyunu kirletmek için Şeytan’ın girişimlerinden biri olarak görülebilir). Şekem aynı zamanda, ne kadar başlık ve armağan istenirse vereceğini söyledi.

34:13-24   Yakup’un oğulları, kız kardeşleri Dina’yı Şekem’e vermeyi kesinlikle düşünmüyorlardı, ama Şekem’e, eğer tüm kent halkı sünnet olursa Dina’yla evlenebileceği yalanını söylediler. Tanrı antlaşmasının kutsal işareti kötü amaçla kullanılacaktı. Öneri, Hamor, Şekem ve kentlerinin tüm erkeklerine uygun göründü ve hepsi sünnet oldular.

34:25-31   Ama Şekemliler, daha sünnetin acısını çekerken, Şimon ve Levi onları haince öldürdüler ve mallarını yağmaladılar. Yakup, oğullarının bu dav-ranışına yumuşak bir paylamayla karşılık verdi; Şimon ve Levi ise, kız kar-deşlerine bir fahişe gibi davranıldığı için haklı olduklarını söylediler. Aslında Yakup, Şekem erkeklerine yapılan korkunç adaletsizlikten çok, kendi rahatını düşünüyor gibiydi. 30. ayetteki birinci şahıs zamirinin, Yakup tarafından defa-larca kullanıldığına dikkat ediniz.

8. Beytel’e Dönüş (35. Bölüm)

35:1-8   35. bölüm, Tanrı’nın, yaklaşık otuz yıl önce verdiği sözü yerine getirmesi için Yakup’a buyurması ile başlar (28:20-22). Rab, bir önceki bölümün korkunç olaylarını Yakup’u, sözünü yerine getirmeye hazırlamak için kul-lanır. 34. bölümde Tanrı’dan hiç söz edilmezken, bu bölümde yaklaşık yirmi kez Tanrı’dan söz edildiğini görürüz. Tanrı’nın, Beytel’e dönmesi konusunda verdiği buyruğa itaat etmeden önce Yakup, ailesine yabancı ev ilahlarını bırak-malarını ve kendilerini arındırıp giysilerini değiştirmelerini buyurdu. Söylediklerini yapar yapmaz putperest komşuları kendilerinden korkmaya başladı. Yakup’un “El-Beytel’de” bir sunak yapması ve kendisini ağabeyi Esav’dan ko-ruyan Tanrı’ya tapınması uygundu.

35:9-15   Tanrı bir kez daha Yakup’un adının şimdi İsrail olduğunu bildirdi, İbrahim ve İshak’la yaptığı antlaşmayı yeniledi. Yakup bu kutsal yeri, taş bir anıt dikerek belirledi ve yere bir kez daha Beytel adını verdi.

35:16-20   Yakup’un ailesi Beytel’den güneye göçtükten sonra, Rahel ço-cuğunu doğururken öldü. Rahel oğluna Ben-Oni (kederimin oğlu) adını verdi, ama Yakup on ikinci oğluna Benyamin (sağ elimin oğlu) adını koydu. Bu iki isim, Mesih’in acılarını ve bunu izleyecek olan görkemini önceden resmeder. Rahel’in mezarının geleneksel, ama büyük olasılıkla tam olarak belli olmayan yeri, Yeruşalim’den Beytlehem’e giden yol üzerinde halen görülebilir. Rahel, neden İbrahim, Sara ve Rebeka ile birlikte Hevron Mağarası’na gömülmemişti?

Belki de aileye putlar getirdiği için olabilir.

35:21-29   Ruben’in ceza olarak ilk oğulluk hakkını kaybetmesine neden olan, babasının cariyesi Bilha ile işlediği günahtan kısaca söz edilir (49:3,4). 22. ayetin son cümlesi, yeni bir paragraf başlatır: Yakup’un on iki oğlu vardı. Sonraki iki ayet on iki oğlun isimlerini verir. 26. ayette bu oğulların Yakup’a Paddan-Aram’da doğduğu söylenir; burada Benyamin’den (24. ayet) söz edil-mez. Benyamin Kenan’da doğmuştu (16-19. ayetler). Yakup, Hevron’a babası İshak ölmeden önce, tam zamanında döndü. Annesi Rebeka birkaç yıl önce ölmüştü. Bu bölümde üç cenazeden söz edilir: Rebeka’nın dadısı Debora (8. ayet); Rahel (19. ayet); ve İshak (29. ayet).

9. Yakup’un Ağabeyi Esav’ın Soyu (36. Bölüm)

36:1-30   36. bölüm, Kızıldeniz’in güneydoğusunda Edom ülkesinde yaşayan Esav’ın soyuna ayrılmıştır. Soy ağacı, Esav’ın bir ulusun başı olacağına ilişkin verilen vaadin yerine getirilişini temsil eder (25:23). Esav’ın üç ya da dört karısı olabilir; sayıları bu kadınların bazılarının iki adı olup olmamasına bağlıdır (26:34; 28:9; 36:2,3 ile karşılaştırın). 24. ayette Sivon’un oğlu Âna, çölde su (ya da “sıcak su kaynakları”) buldu.

36:31-43   Yaratılış Kitabı’nın yazarı Musa, İsrail’in sonunda bir kralı ola-cağını Tanrı’nın verdiği esin aracılığıyla (bk. 35:11) önceden biliyordu. 4. bölümde Kayin’in tanrısaymaz soyunun yedi kuşağı bildirildiği gibi, burada da 33-39. ayetlerde Esav’ın tanrısaymaz soyunun yedi kuşağından söz edilir. Mükemmelliğin rakamı olan yedi, büyük olasılıkla soyun tamamını belirtir. Tanrı’nın sadık adamlarının kaydedildiği listede Esav’ın soyundan hiç kimsenin adı bulunmamaktadır; diri Tanrı’dan ayrılan herkes gibi belirsizlikte kaybolmuşlardır. Bu dünyanın geçici zenginliklerine ve ününe sahiplerdir, ama sonsuzlukta hiçbir şeyleri yoktur.

Ç. Yusuf (37:1 - 50:26)

1. Yusuf’un Köle Olarak Satılması (37. Bölüm)

37:1-17   “Yakup soyunun öyküsü” sözleri, çok ani yazılmış gibidir. Yakup’un öyküsü (25-35. bölümler) Esav’ın soyu tarafından yarıda kesilir (36. bölüm), daha sonra, Yakup’un oğlu Yusuf vurgulanarak, 37. bölümden kitabın sonuna kadar öykü devam eder.

Yusuf, Rab İsa Mesih’in Eski Antlaşma’daki en güzel simgelerinden biridir; ancak Kutsal Kitap, Yusuf’u hiçbir zaman bir simge olarak nitelendirmez.

A. W. Pink, Yusuf ve İsa arasında yüz bir benzerlik sıralamıştır.28 Ada Habershon ise, yüz yirmi bir benzerlik bulmuştur. Örneğin, babası Yusuf’u severdi (3. ayet); Yusuf kardeşlerinin günahını paylardı (2. ayet); kardeşleri ondan nefret ettiler ve onu düşmanların eline verdiler (4, 26-28. ayetler); haksız yere ceza gördü (39. bölüm); yüceltildi ve dünyanın kurtarıcısı oldu, çünkü tüm dünya ekmek için ona gelmişti (41:57); kardeşleri tarafından reddedildiği dönemde diğer uluslardan bir gelin aldı (41:45).

Uzun renkli giysi (ya da kollu uzun elbise) babasının özel sevgisini belirten bir simgeydi; bu, kardeşlerinin kıskançlık ve nefretini uyandırdı. Yusuf’un ilk rüyasında, Yusuf’un demeti kalkıp dikildi, kardeşlerinin on bir demeti ise Yusuf’un demetinin çevresine toplanıp önünde eğildiler; bir gün kardeşlerinin onun önünde eğileceklerine ilişkin bir önbildiriydi. İkinci düşünde, güneş, ay ve on bir yıldız Yusuf’un önünde eğildi. Güneş ve ay, Yakup ve Lea’yı (Rahel ölmüştü) temsil ediyordu ve on bir yıldız, Yusuf’un erkek kardeşle-riydi (9-11. ayetler).

Yusuf’un Mısır’a yaptığı yolculuk

37:18-28   Yusuf bir gün, babası ta-rafından, kardeşlerinden haber getir-mesi için gönderildiğinde, kardeşleri onu öldürmek için düzen kurdular. Ama Ruben’in önerisine uyarak Yu-suf’u, Dotan yakınlarındaki bir kuyu-nun içine atmayı kabul ettiler. Yemek yemek için oturduklarında, Mısır’a giden bir İsmaili kervanı gördüler ve Yahuda Yusuf’u onlara satmayı önerdi; böyle de yaptılar. Bu bölümde İsmail-oğulları aynı zamanda Hakimler 8:22-24’de olduğu gibi, Midyanlılar diye de adlandırılırlar. Midyanlı tüccarlar yaklaştıklarında Yusuf’un kardeşleri Yu-suf’u kuyudan çıkarttılar ve onu tüccarlara sattılar.

37:29-36   Tüm bunlar olup biterken Ruben orada değildi. Geri döndüğün-de dehşete düştü, çünkü Yusuf’a ne olduğunu açıklama sorumluluğu kendisindeydi. Kardeşler Yusuf’un uzun ve renkli giysisini bir tekenin kanına buladı-lar ve umursamaz bir tutumla Yakup’a götürdüler; Yakup, doğal olarak Yusuf-un öldürüldüğünü düşündü. Yakup daha önce, erkek kardeşinin tüylü kollarına benzemek için bir oğlak derisi kullanarak babasını daha önce bir kez aldatmıştı (27:16-23). Şimdi Yusuf’un giysisinin üzerindeki bir tekenin kanı aracılığıyla kendisi aldatılmaktaydı. Midyanlılar, bilmeden Yusuf’u Mısır’a götürerek onu firavunun muhafız birliği komutanı Potifar’a satarak Tanrı’nın amaçlarını yerine getirdiler. Tanrı, insan gazabını bile kendisine övgüye çevirir ve gaza-bından kurutulanı çevresine toplar (bk. Mez.76:10).

2. Yahuda ve Tamar (38. Bölüm)

38:1-11   Yahuda’nın Tamar ile işlediği günahın sefil öyküsü, Rab İsa’nın Yahuda’nın soyundan geldiğini hatırladığımızda, Tanrı’nın lütfunu yüceltmeye hizmet eder (Luk.3:33). Tamar, Matta 1’deki soyağacında sözü edilen beş ka-dından biridir; beş kadından üçünün suçu cinsel ahlaksızlıktı: Tamar, Rahav (5. ayet) ve Bat-Şeva (6. ayet). Diğer ikisi ise, diğer uluslardan olan Rut (5. ayet) ve tanrısayar bir bakire olan Meryem’di (16. ayet).

Pink, bu cinsel ahlaksızlık öyküsünde daha derin anlamlar bulmuştur:

Yaratılış 37, şu öykü ile son bulur: Yakup’un oğulları, kardeşleri Yusuf’u Midyanlılar’a satarlar ve Midyanlılar da, Yusuf’u Mısır’da satarlar. Bu, Mesih’in İsrail tarafından reddedilmesinin ve diğer ulusların eline verilmesinin bir örneğidir. Yahudi önderlerin, Mesih’lerini Pilatus’un eline teslim etmelerinden sonra, artık O’nunla bir ulus olarak yapacakları kalmamıştı; Tanrı da bunun sonucunda Yahudiler’den diğer uluslara yönelmiştir. Yusuf şimdi diğer ulusların ellerindedir. Ancak bize Yusuf’a Mısır’da ne olduğu söylenmeden önce, Kutsal Ruh, Yusuf ülkeden uzaktayken Yahudi tarihinin ayrıntılarını ana hatlarıyla anlatır.29

Yusuf’un öyküsünün 38. bölümde yarıda kesilmesi bir rastlantı değildir. Yusuf’un ailesinin diğer üyelerinin alçakça davranışları karşısında Yusuf’un dav-ranışları, çıkarcı dünyada parlayan bir ışık gibidir.

Yahuda’nın ilk hatası, Şua’nın kızı, yani Kenanlı bir kadınla evlenmesiydi. Kadın Yahuda’ya üç oğul doğurdu – Er, Onan ve Şela. Er, Tamar adındaki Kenanlı kadınla evlendi, ama belirtilmeyen bir kötülüğü nedeniyle Rab tarafından öldürüldü. O zamanlar, bir erkek kardeş ya da yakın akraba için dul kadınla evlenmek ve ölen kişi için çocuklar yetiştirmek adetti. Onan bunu yapmayı reddetti, çünkü doğacak ilk çocuk, kendi yasal çocuğu değil, Er’in yasal mirasçısı olacaktı. Tamar ile yattığında kardeşine soy yetiştirmemek için bencilce dav-ranışıyla günah işliyordu. Bunu bir kez yapmadı, yazılanlara göre sürekli olarak reddetti. Ve bu reddedişler, Mesih’in Davut’un tahtı üzerinde yasal hakka sahip olacağı soyağacını etkiledi. Rab o kadar kızdı ki, Onan’ı öldürdü. Bunu gören Yahuda, Tamar’a, üçüncü oğlu Şela evlilik yaşına gelinceye kadar babasının evine dönmesini söyledi. Aslında bu Tamar’ı kandırmak için şaşırtıcı bir taktikti. Yahuda, Şela’nın Tamar’la evlenmesini istemiyordu; iki oğlunu kaybetmişti ve Tamar’ın, “uğursuz bir kadın” olduğunu düşünüyordu.

38:12-23   Şela büyüdü ve Yahuda’nın sözünü tutmadığını gören Tamar, Yahuda’yı kapana kıstırmak için bir plan yaptı. Bir fahişe gibi giyinerek yüzünü örttü. Yahuda, sürüsünü kırkanların yanına gitmek için Timna’ya giden yolda yürüyordu. Tamar yolun üzerindeki Enayim Kapısı’nda oturarak onun gelmesini bekledi. Yahuda tuzağa düştü ve Tamar’ın kendi gelini olduğunu bilmeden onunla cinsel ilişkiye girdi. Anlaştıkları ücret, Yahuda’nın sürüsünden bir oğlaktı, ama “fahişe” oğlak kendisine gönderilinceye kadar Yahuda’nın mührünü, kaytanını ve değneğini istedi. Burada kaytan ile kastedilen, mühür yüzüğünün asılı olduğu ip olabilir. Yahuda daha sonra oğlağı göndererek, rehin bıraktığı eşyalarını geri almak istediğinde, “fahişeyi” bulamadı.

38:24-26   Üç ay sonra Tamar dul olmasına rağmen gebe kaldığı için fahi-şelikle suçlandı. Yahuda Tamar’ın yakılmasını emretti. Tam o sırada Tamar rehin bıraktığı eşyaları kayınbabasına gönderdi ve rahmindeki çocuğun baba-sının kendisi olduğunu bildirdi. Yahuda’nın eşyaları Tamar ile cinsel ilişkiye girdiğinin kanıtıydılar. Walter C. Wright sahneyi canlandırarak tanımlar:

Yahuda’nın adamları, Yahuda’ya gelini Tamar’ın fahişelik yaptığı haberini getir-diler. Yahuda’nın yargısı ani ve kesin oldu: Yakılsın. Karar verirken duraksamadığı gibi, ödün de vermedi. Bu korkunç hükmü bildirdiğinde, ses tonunda hiçbir titreme bulunmadığını sezebiliriz. İsrail toplumu bu ahmakça ve kötü davra-nışlardan korunmalıydı. Duyuru yapıldı, gün belirlendi; hazırlıklar ilerledi; kazık dikildi; odun yığını hazırlandı; kalabalık toplandı; ve Tamar cezasını çekmek üzere ilerledi. Ama ellerinde Yahuda’nın eşyalarını tutuyordu; Yahuda’nın rehin bıraktıkları Tamar’ın ellerindeydi; değneği ve yüzüğü taşımaktaydı. Değnek ve yüzük Yahuda’nındı! Rehin bırakılan eşyalar Tamar’ın yargıcının suçlu oldu-ğuna tanıklık ediyorlardı. Şimdi Yahuda’nın hükmünün ne değeri kalmıştı!30

38:27-30   Tamar, doğururken bebek elini çıkardı, ebe bebeğin bileğine kırmızı iplik bağladı; bu bebeğin önce doğacağını düşünüyordu. Ama bebek elini içeri çekti ve o sırada diğer bebek doğdu. İlk doğan bebeğe Peres (gedik açmak) ve ikincisine Zerah (kırmızı) adı verildi. Matta 1:3’te, Mesih’in soyu Peres aracılığıyla ilerlemesine rağmen her iki ikizden de söz eder. Zerah, Akan’ın atasıydı (Yşu.7:1). Griffith Thomas, şu yorumu yapar: “Tanrı’nın bu birbirine dolaşmış çilenin ipliklerini alıp onları kendi modeline göre dokuması şaşırtıcıdır.”31

Yahuda’nın Kenanlı bir kadınla evlenmesi (2. ayet), Tanrı halkının şehvet düşkünlüğüyle tanınan bir soyla birbirine karışmasının ilk adımıydı. İsrail, sözle anlatılamaz kötülükle lekelenecekti. Tanrı, halkını kendine ayırmıştır; halkı dünyayla samimi olduğunda bunun bedelini öder.

3. Yusuf’un Denenmesi ve Zaferi (39. Bölüm)

39:1-19   Öykü şimdi Mısır’da firavunun görevlisi, saray muhafız birliği komutanı Potifar’ın evindeki her şeyin sorumlusu olarak atadığı Yusuf’a döner. Rab, Yusuf ile birlikteydi ve Yusuf başarılı oldu. Potifar’ın karısı sürekli olarak Yusuf’u ayartmaya çalıştı, ama Yusuf, her seferinde reddetti. Efendisi Potifar’ın kendisine duyduğu güvene ihanet edemezdi, Tanrı’ya karşı günah da işleyemezdi. Bir gün kadın Yusuf’u giysisinden yakaladı, Yusuf giysisini ka-dının elinde bırakıp evden dışarı kaçtı. Giysisini bırakmıştı, ama karakterini kurtarmış ve sonunda bir taç kazanmıştı. Potifar’ın karısı, Yusuf’un giysisini, Yusuf’un kendisine tecavüz etme girişiminin bir “kanıtı” olarak kullandı.

İmanlılara, evlilik dışı cinsel ilişki, zina ve gençlik tutkularından kaçmaları öğretilir. Kaçmak, düşmekten iyidir.

39:20-23   Yusuf’un efendisi, doğru dürüst araştırmadan Yusuf’u tutuklattı; hapishanede bile Rab Yusuf’u bereketledi ve Yusuf’a orada da yetkili bir konum verildi. Yusuf’un öldürülmemesi gerçeği, Potifar’ın karısına tam olarak gü-venmediğini ima ediyor olabilir; çünkü Potifar karısının gerçek karakterini biliyordu. Romalılar 8:28’deki gerçek bu bölümde harika bir şekilde işlenir. Tanrı olayların arkasından Yusuf’un yararına çalışmaktadır. Yusuf, ayartmaya karşı koymuş ve günah tuzaklarından sakınmaya gayret etmişti (8-10. ayetler).

Buna rağmen, ayartıcısı Yusuf’u yalan yere suçladı. Yusuf bir kez daha zin-cirlere vuruldu (Mez.105:17-19). Yusuf bu koşullar altında yıkılabilirdi. Ama o, “koşullar altında” değildi; Yusuf koşulların üstündeydi ve tüm bunların arka-sındaki Tanrı’nın etkinliğini gördü. Hapishanede geçirdiği zaman, “egemenlik süreceği zaman için eğitim zamanıydı.” Başkalarının kötülük için kurdukları düzenleri, Tanrı kendi iyi işleri için kullanır.

4. Yusuf’un Saki ve Fırıncının Düşlerini Yorumlaması (40. Bölüm)

40:1-19   İki kişi, Yusuf’un tutsak olduğu zindanda gözaltına alındı: Mısır kralının sakisi ve fırıncısı (1-4. ayetler). Her ikisi de düş gördüler ve Yusuf onlara düşlerini yorumlamayı önerdi (5-8. ayetler). Sakinin düşünde gördüğü asmanın anlamı, firavunun üç gün içinde ona eski görevini geri vereceğiydi (9-15. ayetler). Ama fırıncının gördüğü üç sepet beyaz ekmekle ilgili düş, fira-vunun onu üç gün içinde ağaca asarak öldüreceğini ima ediyordu (16-19).

Yusuf koşulların değişmesini beklemedi. Koşulları içinde Tanrı’yı yüceltti ve başkalarına hizmet etti.

40:20-23   Baş saki serbest bırakıldığında, söz verdiği gibi, firavuna Yusuf’tan söz etmeyi unuttu (23. ayet). Ama Rab unutmadı. “Her şey yolunda giderse, lütfen beni anımsa” (14. ayet). Kurtarıcı ele verildiği gece, benzeri sözler söylemişti. Simgesel olan ekmek ve şarabı, yani Rab’bin Sofrası’nı kutladığımızda bu sözlere itaat edebiliriz.

5. Yusuf’un Firavunun Rüyalarını Yorumlaması (41. Bölüm)

41:1-13   Mısırlı büyücüler, firavunun güzel ve semiz yedi inek, çirkin ve cılız yedi inek, yedi güzel ve dolgun başak ve yedi cılız ve kavrulmuş başak rüyalarını yorumlayamadıklarında, baş saki Yusuf’u ve rüya yorumlama konusundaki yeteneğini anımsadı. 1. ayette sözü edilen “tam iki yıl” ifadesi, Yusuf’un zindanda geçirdiği zamanı ya da baş sakinin serbest bırakılmasından sonra geçen zamanı işaret ediyor olabilir.

41:14-32   Firavunun huzuruna çağrılan Yusuf, Mısır’da önce yedi yıl süreyle büyük bolluk olacağını, ama sonra bu bolluğu yedi yıl süreyle ülkeyi kasıp kavuracak, şiddetli bir kıtlığın izleyeceğini açıkladı. Firavunun gördüğü düşün tekrarlanmasının anlamı, Tanrı’nın bu konuda kesin karar verdiğini ve kararını en kısa zamanda uygulayacağını belirtir. Aynı şeyi, Yusuf’un geleceği hakkında gördüğü iki düşünde (37:6-9) ve Daniel 2 ve 7. bölümlerde benzeri görümlerde görürüz. Kutsal Kitap’ta, iki rakamı tanıklık rakamıdır. Yusuf, zindandayken firavunun adamlarına verdiği yanıtın aynısını firavunun huzurun-dayken de verdi: “Ben yorumlayamam; firavuna en uygun yorumu Tanrı ya-pacaktır” (16. ayet; 40:8). Rab’bin Yusuf’a, karakterinin bozulacağından kork-madan müthiş bir sorumluluk verebilmesini mümkün kılan, Yusuf’taki bu al-çakgönüllülüktür.

41:33-36   Yusuf, firavuna bolluk yılları boyunca ürünlerin beşte birini depolamasını söyledi; böylelikle kıtlık yılları sırasında yeterli yiyecek bulunacaktı. Yusuf’un planı, o günden bu yana “her zaman dolu tahıl ambarı” olarak anılır.

41:37-46   Firavun öylesine hoşnut kaldı ki, Yusuf’u kendisinden sonra yönetici atadı, bolluk ve kıtlık zamanlarıyla ilgili planı yönetmesini istedi (40.

ayet), kendisinin rızası olmadan hiç kimsenin bir şey yapamayacağını bildirdi (44. ayet) ve ona yeni bir isim verdi; Safenat-Paneah (45. ayet). Bu adın anlamı belirsizdir. Bazıları, bu adın “dünyanın Kurtarıcısı” olduğunu öne sürerler; bazıları ise bu adın “Tanrı konuşur ve diridir” anlamına geldiğini söylerler. Firavun aynı zamanda Yusuf’a karısı olması için, diğer uluslardan Asenat adlı bir kadın verdi (45. ayet). Firavun İbrani bir mahkumu, bekleyip gerçek olup olmadığını görmeden, yalnızca bir düşün yorumu sonucunda nasıl tüm Mısır ülkesi üzerine yönetici atayabilirdi? Bunun yanıtını Süleyman’ın Özdeyişleri Kitabı 21:1’de bulabiliriz: “Kralın yüreği Tanrı’nın elindedir.” Yusuf, diğer ulusların yönetiminde yükselen birçok tanrısayar Yahudiler’den ilkiydi. Görevine başladığında otuz yaşındaydı (46. ayet); kardeşleri tarafından satıldığı günden bu yana on üç yıl geçmişti (37:2).

41:47-52   İlk yedi yılın bolluğu öylesine büyüktü ki, buğday ölçülemedi. Bu yıllarda Yusuf’un iki oğlu oldu: Manaşşe (unutturan) ve Efrayim (iki kat verimli). Kendisine karşı yapılan kötülükleri unutan Yusuf verimli oldu.

41:53-57   Yedi yıllık kıtlık zamanı geldiğinde, açlıktan kırılan Mısır halkı ve tüm diğer ülkelerdeki halk, Yusuf’a buğday satın almak için geldi. Yusuf burada Mesih’i simgeler; Tanrı Mesih aracılığıyla yeryüzündeki acıkmış halka tüm bereketlerini dağıttı. Yusuf’un halkını kıtlıktan korumak için Mısır’a gelmesi Tanrı’nın bir planıydı, ama aynı zamanda halkını Kenan ülkesinin ahlak bozukluğundan da uzak tutacaktı. 38. bölüm, Kenan’da bulunan İsrailliler’e neler olduğunu anlatır. Tanrı’nın çözümü, onları putperestlerin arasından çıkartarak Mısır’a getirmekti (43:32).

6. Yusuf’un Kardeşleri Mısır’a Gelirler (42-44. Bölümler)

42:1-5   Anlatım, kıtlığın kasıp kavurduğu Kenan’daki Yakup’a geri döner. Mısır’da bol yiyecek olduğunu duyan Yakup, Yusuf’un orada olduğunu bilmemektedir. Buğday satın almaları için on oğlunu oraya yollar. Yalnızca Benya-min evde kalır. Benyamin’in, sevgili karısı Rahel’in yaşayan tek oğlu olduğunu düşünen Yakup, onun başına bir şey gelmesinden korkuyordu.

42:6-25   Kardeşleri önüne geldiklerinde, Yusuf onlara kaba davrandı ve onları casus olmakla suçladı. Hapse attı ve sonra en küçük kardeşlerini ge-tirmelerini istedi. Sonunda Şimon hapiste rehine olarak tutuldu ve diğer on kardeş Benyamin’i getirmek için Kenan’a gittiler. Kendilerine yol için bol azık, buğday verilmişti ve buğday için ödedikleri para gizlice torbalarına konmuştu. Öykü boyunca Yusuf’un kardeşlerine duyduğu bitmeyen sevgisini görürüz (24,25. ayetler). Yine öykü boyunca, Yusuf’un kardeşleri giderek “kayıp” kar-deşlerine yirmi yıl önce yaptıkları kötülüğün ne büyük bir günah olduğu konusunda ikna olmaya başlarlar (21,22. ayetler). Yusuf ise, onların suçlarını itiraf etmeleri için beklemektedir.

Yusuf’un, gelecek olan büyük sıkıntı döneminde Yahudi kardeşleriyle ilgilenen Mesih’i simgelediğine inanıyoruz. Yusuf ve kardeşlerinin barışmasına doğ-ru ilerleyen olaylar, Kutsal Kitap’ın en duygulu bölümlerinden birini oluştururlar. Mesih’i, en içten, en ayrıntılı ve eksiksiz olarak resmeden öykünün bu olduğu söylenebilir.

TİPOLOJİ ÜZERİNE ARASÖZ

Eski Antlaşma’daki belirli kişiler, olaylar ve şeyler, Yeni Antlaşma’da “tipler” (Grekçe’de tupoi) ya da simgeler olarak ifade edilir. Romalılar 5:14’te, Adem’in gelecek olan Mesih’in örneği olduğu söylenir. Örnek olduğu özelikle söylenmeyen tipler bulunur, ancak benzerlikler inkar dilemeyecek kadar çok ve açıktır. Örneğin Yusuf, Rab İsa’nın örneği olarak belirtilmez ama İsa ve Yusuf arasında yüzün üzerinde benzerlik bulunur.

Rab İsa, Emmaus yolundaki iki üzgün öğrenciyle konuştuğunda, “Kutsal Yazılar’ın hepsinde kendisiyle ilgili olanları onlara açıkladı” (Luk.24:27). Beden almış Mesih şöyle demişti: “Kutsal Yazı tomarında benim için yazıldığı gibi...” (İbr.10:7). Bu nedenle, Kutsal Yazılar’ın tümünde Mesih’i arama hakkına sahibiz.

İsrail’in Eski Antlaşma’daki deneyimlerine ilişkin, Pavlus bize şöyle söyler: “Bu olaylar başkalarına örnek olsun diye, onların başına geldi ve çağların sonuna ulaşmış olan bizleri uyarmak için yazıya geçirildi” (1Ko.10:11).

Bu, yalnızca adlarıyla belirtilen örneklerin değil, diğer pek çoklarının da geçerli olduğu görüşünü destekler.

Pavlus, Timoteos’a Kutsal Yazılar’ın tümünün yararlı olduğunu hatırlattı (2Ti.3:16). Görecek gözlere sahip olan kişi, Kutsal Kitap’tan her türlü ruhsal dersi çıkarabilir.

İbraniler Kitabı’nda, tapınağın ve içindeki eşyaların tipolojisinin açıklanmasına geniş yer ayrılmıştır. Dar bir tipoloji görüşünün, bir imanlının Eski Antlaşma’dan alacağı ruhsal sevinci sınırlayacağı gerçektir. Ancak her şeyde bir örnek aramak ya da tüm tarihi, alegoriye (ima) çevirmekten de kaçınılmalıdır.

Tiplerin, sınırlı ya da hayale dayalı açıklamaları, konuyu aşırılığa çeker. Bu tür aşırılığın, Eski Antlaşma’nın ruhsal zenginliğini bizden çalmasına izin vermemeliyiz. Eğer bir yorum Mesih’i yüceltiyorsa ve / ya da Mesih’in halkını eğitiyorsa ve / ya da müjdeyi kaybolmuşlara ulaştırıyorsa, Kutsal Kitap’ın tümüyle uyumluysa, gerçeğin geçerli bir uygulaması sayılır.

42:26-28   Yusuf’un eve dönen kardeşlerinden biri, torbasında buğday için ödediği parayı buldu. Bu olay onları paniğe sürükledi ve hırsızlıkla suçlana-caklarından korktular (26-28. ayetler).

42:29-38   Eve varıp başlarına geleni anlattıklarında, diğer kardeşler de tor-balarına konmuş paralarını buldular ve korkuları daha da çoğaldı. Yakup avu-tulamaz haldeydi. Ruben, Yakup’a garanti olarak iki oğlunun yaşamını sundu, ama Yakup yine de Benyamin’in başına bir zarar gelecek diye Mısır’a gitme-sine izin vermekten korkuyordu.

43:1-15   Yakup sonunda kıtlığın ciddiliği karşısında karar vermek zorunda kaldı. Vali Yusuf’un koşulu, kardeşleri Benyamin’i getirmeden dönmemeleriydi. Bu nedenle Yahuda, Benyamin’in kefili olarak hizmet etmeyi kabul etti; Yakup, Benyamin’in gitmesine izin verdi. Yahuda burada bize, Golgota’daki çarmıhta kefilimiz olan Rab İsa’yı anımsatır. Yakup, Mısır valisine pelesenk, bal, kitre, laden, fıstık, badem gibi kıtlıktan etkilenmeyen ürünlerden oluşan bir armağan gönderdi. Torbalarında bulunan paranın gözden kaçmış olabileceğini düşünen Yakup, yanlarına iki kat para almaları için ısrar etti.

43:16-25   Kardeşlerini tekrar gören Yusuf, çok duygulandı, ama kimliğini yine de açıklamadı. Uşaklarına bir ziyafet hazırlamalarını buyurdu. Kardeşleri Yusuf’un evine getirildiklerinde, torbalarında bulunan para nedeniyle azar-lanacaklarını düşünüyorlardı. Kahyaya geniş açıklamada bulundular, kahya kendilerine kaygılanacak bir şey olmadığını söyledi. Paralarını ödediler. Şimon zindandan çıkartıldı ve ziyafet yemeğine hazırlanmak için onlara katıldı. Yusuf’un geleceği saate kadar armağanlarını hazırladılar.

Torbalara konmuş parayı Kenan’a giderken mi (42:27; 43:21) yoksa Yakup’un önüne geldiklerinde mi (42:35) bulduklarını soracak olursak, yanıt her ikisinin de doğru olduğudur. Torbalarındaki parayı iki aşamada fark ettiler. Kar-deşlerden biri parayı yolda fark etti, diğerleri ise eve vardıklarında paralarını buldular. Kardeşler, Yusuf’un kahyasına parayı nasıl bulduklarını anlatırken, öyküyü kısaltarak anlattıklarını düşünmek pek şaşırtıcı değildir...

43:26-34   Yusuf yanlarına geldiğinde kardeşleri onun önünde yere kapan-dılar; Yusuf’un düşü gerçekleşmişti (37:7). Aileyi sorduğunda ve Benyamin’le karşılaştığında çok duygulandı. Yemeği tek başına yedi; on bir kardeşine ondan ayrı olarak servis yapıldı; Mısırlılar da kendi başlarına yemek yediler. Bü-yükten küçüğe, yaş sırasına göre oturtulan kardeşler şaşkına döndüler. Mısır’da yaşayan biri onların doğdukları sırayı nasıl bilebilirdi? Yusuf’un anne baba bir kardeşi Benyamin’e özel ilgi gösterildi.

44:1-13   Kardeşler Kenan’a geri dönmek üzere ayrılacaklarında, Yusuf, gümüş kasesinin Benyamin’in torbasına gizlice konmasını buyurdu. Bu kaseden Yusuf yalnızca içmiyor, aynı zamanda bu kaseyi kehanette bulunmak için kullanıyordu, belki de rüyalarını yorumlarken...

Daha sonra Tanrı halkının fala bakması yasaklandı (Yas.18:10-12). Ancak bu tarihte bile, Yusuf’un Mısırlılar gibi fal baktığını düşünmek mümkün değildir. Yusuf’un sezgi ve ön görüşleri Rab’den geliyordu, ama kaseyi belki de kardeşlerine bir Mısırlı olduğunu kanıtlamayı arzuladığı için yardımcı bir araç olarak kullanmıştı.

Daha sonra, Yusuf’un kardeşleri kaseyi çalmakla suçlandıklarında, masumi-yetlerini ileri sürdüler ve kase kimin torbasından çıkarsa o kişinin öldürülmesini istediler. Yusuf’un kahyası, suçlunun kendisinin kölesi olmasını kabul etti. Kase Benyamin’in torbasında bulunduğunda, kardeşler üzüntüden giysilerini yırt-tılar, sonra da kente geri döndüler.

44:14-17   Yusuf onları payladıktan sonra Yahuda Yusuf’a, “Hepimiz köleniz artık efendim” dedi. Ama Yusuf köle olarak yalnızca Benyamin’i kabul etti, diğerleri eve dönebilirlerdi. Yusuf’un gümüş kasesini Benyamin’in torbasına

koydurtması ve onu kölesi olarak alıkoymak istemesinin amacı, kardeşlerinin suçlarını itiraf etmelerini beklemesiydi. George Williams şunları yazar:

Yusuf’un davranışının nedeni kardeşlerine günahlarını hatırlatmak ve kendi ağız-larıyla itiraf etmelerini sağlamaktı... Önce Şimon’u, sonra Benyamin’i alıkoyması kardeşlerinin, tutsak bir kardeşin ve yaslı bir babanın feryat ve gözyaşlarına hâlâ kayıtsız kalıp kalmayacaklarını anlamak için ustaca tasarlanmıştı. Planı hay-ranlık uyandıran bir başarı elde etti; hem sertlik, hem de nezaketle kardeşlerinin huzurunu kaçırarak planını uyguladı; ve iyiliğiyle kardeşlerini tövbeye yönlen-dirdi.32

Buradaki olay, gelecekte İsrail halkının Mesih’i öldürme konusundaki suçunu itiraf edeceğini ve tek oğul ardından yas tutan biri gibi yas tutacağını önceden bildirir (Zek.12:10).

44:18-34   Yahuda Yusuf’un yanına geldi ve Benyamin’in olayla ilgisine ilişkin Yusuf’a geniş bilgi verdi; Yusuf en küçük kardeşlerini istediğinde, hâlâ oğullarından birinin yasını tutan babasının nasıl üzüldüğünü, Benyamin’in Mısır’a gitmesine nasıl karşı çıktığını ve Yahuda’nın Benyamin’in güvenliği için kendisini nasıl kefil olarak sunduğunu anlattı. Eğer Benyamin’i almadan giderlerse, babalarının öleceğini söyledi; Yusuf’a, Benyamin’in yerine kendisinin köle olarak kalmasını ve Yusuf’a hizmet etmesini önerdi.

Yahuda nasıl da değişmişti! 37. bölümde babasının yürek acısına aldırmadan Yusuf’u zalimce satmıştı. 38. bölümde ahlaksızca davranmış ve aldatmıştı. Ama Tanrı, 43. bölümde Benyamin’e kefil olması için onun yüreğinde çalışıyordu. Şimdi 44. bölümde, Yusuf’un önünde yüreğini döküyor ve babasının yıkımına neden olacak üzüntüye engel olmak için Benyamin yerine köle olarak kendisini sunuyordu. Geçmişte kendi kardeşini köle olarak satan, şimdi kardeşinin yerine köle olmak istiyordu; geçmişte babasının üzüntüsüne karşı duyarsız olan, şimdi babasının iyiliği uğruna kendini feda etmeye hazırdı. Bu, Yahuda’nın yaşamındaki Tanrı lütfunun işleyişidir!

7. Yusuf, Kardeşlerine Kim Olduğunu Açıklar (45. Bölüm)

45:1-8   Tüm Kutsal Kitap’taki en duyarlı sahnelerden birini izleriz; Yusuf adamlarını odadan çıkartır, kendini tutamayıp yüksek sesle ağlar ve kimliğini kardeşlerine açıklar. Kendisine kötü davrandıkları için üzülmemelerini, çünkü Tanrı’nın bu kötülüğü iyiliğe çevirdiğini bildirir.

45:9-15   Kıtlığın son beş yılında Mısır’da yaşamak üzere babalarını, sığırlarını ve sahip oldukları her şeyi Mısır’a, Goşen’e getirmeleri söylenir. Yusuf onlara şöyle der: “Mısır’da ne denli güçlü olduğumu babama bildirin.” Bu, Tanrı’nın önünde Biricik Oğlu’nun Yüceliğini tekrarladığımızda bizlerin de itaat edebileceği bir buyruktur. Yusuf, Benyamin’i kucaklarken ve sonra kardeşlerini tek tek öperken kendini tutamayarak sürekli ağladı.

Bu olay, Mesih Golgota’da kendilerine göründüğünde ve Kralları Mesih olarak kimliğini açıkladığında, İsrail halkını bekleyen sevincin bir ön resmidir.

45:16-24   Olanları işiten firavun Yusuf’un kardeşlerine, babasını ve ailesini Kenan’dan getirmesini söyledi. Ama yanlarında eşya getirmelerine gerek yoktu, çünkü ihtiyaçları olan her şeyi firavun sağlayacaktı. Firavunun verdiği arabalarla, güzel giysiler içinde, Yusuf’un verdiği armağanlarla birlikte Kenan’a döndüler. Benyamin’e para armağanı ve özel giysiler verilmişti. Yusuf, kardeşlerine yıllar önce işledikleri günah nedeniyle yolda birbirlerini suçlayarak kavga etmemelerini öğütledi.

45:25-28   Eve döndüler ve haberleri Yakup’a ilettiler. Anlattıkları önce Yakup için çok gerçekçi gelmedi. Ancak tüm öyküyü dinlediğinde ve yüklü ara-baları gördüğünde anlatılanların gerçek olduğunu anladı: Yusuf yaşıyordu ve Yakup onu tekrar görecekti!

Yusuf, bu bölümde babasından beş kez söz eder. Bu, kardeşlerine sunduğu karşılıksız bağışlanmaya ek olarak Mesih’e olan benzerliğinin bir başka açık-lamasıdır. Rabbimiz Babası’nı çok seviyordu ve O’nun isteğini yapmak için duyduğu arzu nedeniyle düşmüş insanı kurtarmak için dünyaya gelmişti. Yusuf’un Yakup’a duyduğu sevgi, bu sevginin sönük bir gölgesidir.

8. Yusuf’un Ailesine Kavuşması (46. Bölüm)

46:1-7   İsrail, Mısır yolunda, babası İshak’ın Tanrısı’na tapınmak için kervanı Beer-Şeva’da durdurdu. Bu yer, Tanrı’nın, İshak’ın kurban edilmesiyle ilgili olarak İbrahim’e göründüğü yerdi (21:31 - 22:2). Rab aynı yerde İshak’a da görünmüştü (26:23,24). Şimdi Rab, teşvik etmek için burada Yakup’a görünür. Rab, Yakup’a yedi kez görünmüştü; bu, sonuncusudur. 4. ayetin ikinci vaadi, Yakup’un Kenan’a geri döneceğini ima ediyor gibidir. Aslında Yakup Mısır’da ölmüştü. Ancak, vaat iki şekilde gerçekleşti. Bedeni gömülmek üzere Kenan’a götürüldü ve bir anlamda Yeşu’nun zamanında, soyu geri döndüğünde Yakup da geri dönmüştü. “Gözlerini Yusuf’un elleri kapayacak” ifadesi, huzurlu öleceğini bildiriyordu. Atkinson, bu deyimi şöyle açıklar:

...Babası ölürken gözlerini Yusuf kapayacaktı. Babası öldüğünde Yusuf onun yanında olacaktı. Burada Yakup’a lütfedilen kişisel vaade dikkat ediniz; bu vaatle kendisine Yusuf için uzun yıllar duyduğu üzüntünün ve çektiği yasın karşılığında bedel ödeniyordu. Tanrı, hizmetkârlarının kişisel ihtiyaçlarıyla ilgilenir (1Pe.5:7).33

Yakup, ailesi, hayvanları ve kişisel malları ile Mısır’a ulaştı.

46:8-27   8-27. ayetlerde Yakup’un ve oğullarının aile kayıtlarını görürüz. Yakup ile birlikte Mısır’a gelen aile üyelerinin sayısı altmış altı idi (26. ayet).

27. ayetteki yetmiş rakamı ve Mısır’dan Çıkış 1:5 ve Elçilerin İşleri 7:14’teki yetmiş beş rakamlarıyla, bu rakamın uyuşması konusunda kabul edilen zorluk-lar bulunur. En belirgin açıklama, baba-oğul ilişkisinden başlayıp daha geniş akrabalık alanına yayılan rakamlardır.

46:28-34   İsrail ve Yusuf arasındaki büyük karşılaşma, Nil Deltası’nın yakınlarında bulunan Mısır’ın en verimli arazisi olan Goşen’de gerçekleşir. Yakup ve oğulları, sürüleri için otlaklar bulunduğundan Goşen’de kalmayı yeğlerler. Firavuna çoban olduklarını söylemeyi kararlaştırırlar. Çobanlar, Mısırlılar tarafından küçük görüldüklerinden firavun onların kral sarayından uzaktaki Goşen ülkesinde yaşamalarına izin verecektir. Goşen’de, Mısırlılar’la sosyal ilişkilerden uzak yaşayacaklardı. Önce vatandaşlıkları (43:32) ve sonra meslekleri nedeniyle... Tanrı, bir ulus olarak güçlenip atalarına vaat ettiği ülkeyi ele geçirecek hale gelinceye kadar, onları sanki bir kuluçka makinesinde bıraktı.

9. Yusuf’un Ailesi Mısır’a Gelir (47. Bölüm)

47:1-6   Yusuf’un beş kardeşi, firavuna çoban olduklarını söylediğinde, tahmin ettikleri gibi firavun kendilerine Goşen’in verimli otlaklarına yerleş-melerini söyledi. Firavun Yusuf’tan aynı zamanda, kralın davarlarını gütmeleri için birkaç becerikli adam bulmasını istedi.

47:7-12   Yusuf, yüz otuz yaşındaki babasını firavunun huzuruna çıkardı. Yakup’un firavunu kutsamasının anlamı, bu yaşlı ve tanınmamış Yahudi’nin Mısır’ın yetki ve otorite sahibinden daha büyük olduğudur, çünkü kutsayan, kutsanandan üstündür (İbr.7:7). Yakup günlerinin çabuk ve zorlu geçtiğini anlattı. Aslında kötülüğün çoğunu kendi üzerine çeken yine kendisiydi! Yusuf, ailesini Mısır’ın en iyi bölgesine yerleştirdi, bütün ihtiyaçlarını sağladı. Gerçekten de refah içinde bir yaşam sürüyorlardı.

47:13-26   Mısır ve Kenan halkı, tüm paralarını yiyecek için harcadıklarında, Yusuf onlara davarlarına karşılık yiyecek verdi. Yusuf daha sonra Mısırlı kâhinlerin sahip olduğu toprakların dışında tüm ülkeyi satın aldı. Halka ekmeleri için tohum verdi ve ürün devşirdiklerinde, beşte birini firavuna ödemelerini istedi; bu adil bir düzenlemeydi.

47:27-31   İsrail yaşamının sonuna yaklaştığında, Yusuf’un kendisini Kenan-da gömeceğine dair söz vermesini istedi. Sonra, yatağının başı ucunda eğildi (ya da “değneğinin ucuna yaslandı” İbr.11:21). Aslında, İbranice’deki “yatak” ya da “değnek” sözcüklerini oluşturan sessiz harfler, aralarına farklı sesli harfler eklendiğinde başka anlamlara gelebilir (Klm harflerinin Kalem ya da Kilim ola-rak okunabileceği gibi). Geleneksel İbrani metni, sözcüğü yatak olarak kabul eder. Septuaginta ise sözcüğü “değnek” olarak alır. Kidner bu konuda şu yoru-mu yapmıştır:

Her iki çeviri de, 48:2’deki sözcüğü “yatak” olarak almıştır. Yakup ölmeden önce hastaydı (48:1) ve “değnek” sözcüğü doğru anlam olabilir. Değnek, uzun ve çetin yolculuğunun simgesi olarak söz edilen uygun bir nesnedir (32:10’daki şükran sözleri). Bu yolculuğa Yeni Antlaşma’da önemli yer verilir.34

Eski düzenbaz, yaşamına bir tapınma eylemi içinde son verecekti. İbraniler 11. bölümde Yakup’tan Tanrı’ya tapınan tek iman kahramanı olarak övgüyle söz edilir. Tanrı’nın lütfu aracılığıyla uzun bir yolculuk yapmıştı ve yakında yüceliğin parlaklığı içinde ayrılacaktı.

10. Yakup’un, Yusuf’un Oğullarını Kutsaması (48. Bölüm)

48:1-7   Yusuf’a babasının hasta olduğu söylendiğinde, yanına Efrayim ve Manaşşe’yi aldı ve babasının yatağının yanına gitti. Ölmek üzere olan babası

yatağın üzerinde oturuyordu ve iki torununu kendi oğlu olarak kabul etti. Bunu yapmakla, yıllar sonra Kenan ülkesi oymaklar arasında bölündüğünde, Yusuf oymağının çifte pay almasını sağladı. Yusuf, böylece toprak açısından ilk oğulluk hakkını aldı. Onlardan sonra Yusuf’a doğacak olan çocuklar, Yusuf’un değil Yakup’un olacaklar ve Efrayim ya da Manaşşe arasında bölüştürülen böl-gelerde yaşayacaklardı. 7. ayet, Yakup’un Yusuf’un oğullarını neden kendi oğulları olarak evlatlık edinmek istediğini açıklar. Bu çocuklar, zamansız ölen sevgili karısı Rahel’in torunlarıydı.

48:8-22   Yakup sonra, ilk oğulluk hakkını küçük olan Efrayim’e vererek iki torununu kutsadı. Yusuf ilk oğlu olan Manaşşe’nin kutsanmasını isteyerek babasının davranışını düzeltmeye çalıştı, ama Yakup, bunu bilerek yaptığını söyledi. İmanla daha küçük olanı kutsarken aklından eski günlerdeki anıları geçmiş olmalı. Yıllar önce kendi babası, daha genç olan oğlu Yakup’u bilmeden kutsamıştı. Ama Yakup şimdi daha küçük olanı bilerek kutsuyordu, çünkü geleceği elinde tutan Tanrı ile ilişkideydi. İsrail, bir gün soyunun vaat edilen topraklara geri döneceğine iman ediyordu. Yakup, Yusuf’a Amorlular’dan aldığı bir tepeyi verdi. Böylelikle Yusuf kardeşlerinden bir pay daha fazla aldı. Belki de bu tepe, “Yakup’un Kuyusu” (Yu.4:5) olarak bilinen kuyunun olduğu bölgededir.

11. Yakup’un, Oğulları Hakkındaki Peygamberliği (49. Bölüm)

49:1,2   Yakup’un son sözleri hem peygamberlik (1. ayet), hem de bir kutsamaydı (28. ayet).

49:3,4   İlk doğan olarak Ruben, babasının gücüdür; babasının kudretinin ilk ürünüdür; saygı ve güç bakımından en üstün olandır. Çifte pay içeren ilk oğulluk hakkı Ruben’e aittir. Ama Ruben bu hakkını babasının cariyesi Bilha ile günah işleyerek yitirmiştir (35:22).

49:5-7   Şekemli adamları zalimce öldürdükleri ve onların sığırlarını sakat-ladıkları için bu kardeşler (Şimon ve Levi) Yakup’ta bölünecek ve İsrail’de dağıtılacaklardı. İkinci nüfus sayımının yapıldığı zamana kadar (Say.26) bu oymaklar en küçükleriydi. Bu bölünme, aynı zamanda Şimon oymağı Yahuda tarafından işgal edildiğinde (Yşu.19:1-9) gerçekleşti ve Levi oymağına ülkede bulunan kırk sekiz kent verildi. Yakup bu iki oymağın kendisini değil, zalim hilelerini lanetlemişti.

49:8-12   Yahuda (övgü), kardeşleri tarafından düşmanlarının önünde kazandığı zaferler nedeniyle övülecek ve saygı görecekti. Yahuda, avından dönüp yere çömelen ve kimsenin uyandırmaya cesaret edemediği bir aslana ben-zetilir. Yusuf’un toprak konusunda elde ettiği ilk oğulluk hakkına karşılık, Ya-huda ilk oğulluk hakkını yönetim konusunda elde etmişti. Bu oymak önderliği, Şilo (Mesih) gelinceye kadar sürecek ve önderlik sonsuza kadar O’nda kalacaktı. Egemenliği geldiğinde halkı, Mesih’e isteyerek itaat edecekti. “Şilo” adının anlamı belirsizdir. İleri sürülen bazı anlamlar şunlardır: Esenlik Prensi, tohum (Yahuda’nın), Hak Sahibi (Hez.21:27).

49:13   Zevulun yaptığı deniz ticaretinden zenginleşecekti. Eski Antlaşma zamanında bu oymağın toprakları karayla kuşatılmış olduğundan, bu peygam-berlik bin yıllık dönemi bekliyor olabilir.

49:14,15   İssakar verimli otlaklarda dinlenmeyi seven güçlü bir eşeğe ben-zetilir; bağımsızlığı uğruna savaşmak istemediğinden, düşmanın angaryasına katlanır.

49:16-18   Dan, oymağın adıyla uyumlu olarak halkın yargılamasıyla ilgile-necektir. 17. ayetin açıklanması zordur. Ulusun günaha düşmesine neden olan putperestliğe Dan’ın neden olduğunu ima edebilir (Hak.18:30,31). Birçok kişi bu ayetin Mesih karşıtının Dan soyundan geleceğine ilişkin örtülü bir referans olduğunu düşünmektedir. Bu nedenle, bu oymaktan 1.Tarihler 2:3 - 8:40 ve Vahiy 7:3-8’de söz edilmediğini ileri sürerler. 18. ayette Yakup, halkının ya da kendisinin düşmanlarından kurtarılmasını beklediğini söyleyen bir dua eklemiştir.

49:19   Ürdün’ün doğusundaki topraklarında korunmasız kalan Gad, sık sık akıncıların saldırısına uğrayacaktır. Ama oymak, düşmanlarını ayaklarının altında ezecektir.

49:20   Aşer (mutlu), verimli bir toprakta yaşayacak ve krallara yaraşır lezzetli yiyecekler yetiştirecekti.

49:21   Naftali, salıverilmiş bir geyiğe benzetilir. İyi haberi taşıyan ve müthiş bir hızla ilerleyen yavrular doğurur. Rab’be ihanet eden öğrencinin dışında tüm öğrenciler, Naftali topraklarından gelmektedirler ve Rab görevinin çoğunu Naftali topraklarında yerine getirmişti (Mat.4:13-16).

49:22-26   Efrayim ve Manaşşe topraklarını dolaşan Yusuf, meyveli bir dal gibidir; bereketi kendi sınırlarının çok ötesine gönderir. Acı bir düşmanlığa uğ-ramış, ama teslim olmamıştır, çünkü Yakup’un kudretli Tanrısı tarafından güçlendirilmiştir. Onu kutsayan İsrail’in Kayası (Mesih), Çobanı olan Tanrı-dır. Tanrı Yusuf’u bol yağmurla, fışkıran kaynaklarla ve çok sayıda torunla kutsamıştır. Yakup, soyundan daha çok kutsandığını alçakgönüllülükle hisseder. Şimdi bu bereketlerin kardeşlerinden ayrı kalmış olan Yusuf’a gönderilme-sini arzular.

49:27   Bir savaşçı oymağı olan Benyamin, sürekli fethedecek ve ganimet paylaşacaktır. Biri, Benyamin’in, tüm oymaklar içindeki en cesur ve dövüşçü oymak olduğunu söylemişti.

49:28-33   Yakup oğullarına, kendisini, İbrahim, Sara, İshak, Rebeka ve Lea’nın gömüldüğü Hevron’daki evinin yakınında bulunan Makpela Tarlası’ndaki mağaraya gömmelerini söyledi. Verdiği buyrukları bitirince, ayak-larını yatağın içine çekti ve son soluğunu verdi.

12. Önce Yakup, Sonra Yusuf Mısır’da Ölürler (50. Bölüm)

50:1-14   Yakup öldüğünde Mısırlılar bile yetmiş gün süreyle yas tuttular. Yakup’un bedeni saray doktorları tarafından mumyalandı. Sonra firavun Yusuf’a, babasının bedenini Kenan’a götürmesi için izin verdi. Firavunun tüm görevlileri, sarayın ve Mısır’ın ileri gelenleri Yusuf’a eşlik ettiler. Ürdün’ün doğusunda durdular, yedi gün süreyle öylesine büyük yas tuttular ki, Kenanlılar bu yere Avel-Misrayim (Mısırlılar’ın yası ya da çayırı) adını verdiler. Yusuf ve kendisine eşlik edenler, Hevron’daki Makpela Mağarası’na Yakup’u gömdükten sonra hep birlikte Mısır’a geri döndüler.

50:15-21   Yakup öldükten sonra, Yusuf’un kardeşleri Yusuf’un kendile-rinden öç almak isteyeceğinden korktular. Babaları Yakup’un ölmeden önce, Yusuf’un kendilerini bağışlamasına ilişkin isteği bulunduğunu bildirmek için ona haber gönderdiler. Yusuf ise, öç almak ve yargılamak gibi bir niyeti olmadığını bildirdi, çünkü yetki sahibi olan Tanrı’ydı. Daha sonra onların korkularını, unutulmayan şu sözlerle yatıştırdı: “Siz bana kötülük düşündünüz, ama Tanrı... o kötülüğü iyiliğe çevirdi...”

50:22-26   Anlaşıldığına göre Yusuf, Yakup’un on iki oğlu arasında en önce ölendi. Yusuf babasının ölümünden elli dört yıl sonra öldü. Tanrı’nın İsrail halkını Kenan diyarına geri götüreceğine dair duyduğu iman, İbraniler 11:22’de yazılıdır. Kemiklerinin Kenan’a gömülmesini buyurdu.

Yaratılış Kitabı’nın, Tanrı’nın mükemmel yaratışı ile başladığını ve Mısır’daki bir mezarla sona erdiğini söyleyenler vardır. Yaratılış Kitabı biyog-rafilerden oluşur. Kitaptaki iki bölüm, göklerin ve yeryüzünün yaratılışının öy-küsünü anlatır. Diğer kırk sekiz bölüm ise, erkek ve kadınların yaşamlarıyla yakından ilgilidir. Tanrı öncelikle halkına ilgi duyar. O’nu tanıyanlar için bu gerçeği bilmek ne kadar rahatlatıcıdır.

DİPNOTLAR

(Giriş) Anton Hartmann (1831). Bk. Merrill F. Unger, Introductory Guide to the Old Testament, s.244

2 (Giriş) Bk. Gleason Archer, Archaelogy and the Old Testament.

3 (1:2) Bazıları, afeti 1. ayetin önüne koyarlar ve 1. ayetin özet bir ifade olduğunu düşünürler.

4 (1:2) Her ne kadar, İbranice’deki hayah fiili, “le” edatı tarafından izlendiğinde, genelde “olmak” anlamına geliyorsa da, burada söz konusu edilen bu değildir.

5 (2:15-23) İbranice’de yalnızca iki zaman bulunur: Geçmiş zaman ve bitmemiş bir eylem gösteren zaman. Dilimize çevrilirken en iyi olan kesin fiil biçiminin hangisi olacağına, fiilin içinde bulunduğu koşullar ve çevre karar verir.

6 (3:7-13) C.H. Mackintosh, Genesis to Deuteronomy, s.33.

7 (3:22-24) Merrill F. Unger, Unger’s Bible Dictionary, s.192.

8 (4:7) Mackintosh, Genesis to Deuteronomy, s.42.

9 (4:7) F.W.Grant, “Genesis.” The Numerical Bible, I:38.

10 (5:25) George Williams, The Student’s Commentary on the Holy Scriptures, s.12.

11 (6:4,5) Unger, Bible Dictionary, s.788.

12 (11:26-32) Derek Kidner, Genesis, s.112.

13 (15:7-21) David Baron, The New Order of the Priesthood, s.9-10 dipnotlar.

14 (16:7-15) F. Davidson, The New Bible Commentary, s.90.

15 (Arasöz: Homoseksüellik) Bennett J. Sims, “Sex and Homosexuality,” Christianity Today, 24 Şubat 1978, s.29.

16 (22:16-19) Charles F. Pfeiffer, The Book of Genesis, s.6.

17 (24:1-9) A.g.e. s.62.

18 (24:10-14) Murdoch Campell, The Loveliest Story Ever Told, s.9.

19 (25:29-34) D. L. Moody, Notes From My Bible, s.23.

20 (26:1-6) 3. ayetteki “kal” sözcüğü, İbranice’de, 6. ayettekinden farklı bir fiildir ve kısa süreli bir kalıştan söz etmektedir.

21 (26:26-33) Williams, Student’s Commentary, s.31.

22 (27:1-22) Martin Luther. Bunun dışında belge bulunmamaktadır.

23 (27:1-22) Mackintosh, Genesis to Deuteronomy, s.114.

24 (28:10-19) H.D.M. Spence and J.S.Exell, “Genesis,” The Pulpit Commentary, s.349-350.

25 (31:1-18) W. H. Griffith Thomas, Genesis: A  Devotional Commentary, s.288.

26 (31:19-21) Unger, Bible Dictionary, s.550.

27 (32:22-32) Pfeiffer, Genesis, s.80.

28 (37:1-17)  Arthur W. Pink, Gleanings in Genesis, s.343-408.

29 (38:1-11) A.g.e., s.343-408.

30 (38:24-26) Walter C. Wright, Psalms, II:27.

31 (38:27-30)  Griffith Thomas, Genesis, s.366.

32 (44:14-17)  Williams, Student’s Commentary  s.39.

33 (46:1-7) Basil F. C. Atkinson, The Pocket Commentary of the Bible, The Book of Genesis, s.405.

34 (47:27-31) Kidner, Genesis, s.212.

BİBLİYOGRAFYA

Atkinson, Basil F. C. The Pocket Commentary of the Bible. The Book of Genesis. Chicago: Moody Press, 1957.

Campbell, Murdoch. The Loveliest Story Ever Told. Inverness: Highland Printers Ltd., 1962.

Grant, F.W. Genesis in the Light of the New Testament. NY: Loizeaux Bros. Inc., n.d.

_____ “Genesis,” The Numerical Bible, 1. Cilt, Neptune, NJ: Loizeaux Brothers, 1977.

Keil, C. F. ve Delitzsch, F. “Genesis”. Biblical Commentary on the Old Testament, 3. Cilt, Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 1971.

Kidner, Derek. Genesis. The Tyndale Old Testament Commentaries, Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1973.

Pfeiffer, Charles F. The Book of Genesis. Grand Rapids: Baker Book House, 1976.

Pink, Arthur W. Gleanings in Genesis. Chicago: Moody Press, 1922.

Ross, Allen P. “Genesis.” In The Bible Knowledge Commentary. Wheaton: Victor Books, 1985.

Spence, H. D. M. ve Exell, J. S. “Genesis”. The Pulpit Commentary, Genesis. New York: Funk and Wagnalls, n. d.

Thomas, W. H. Griffith. Genesis: A Devotional Commentary. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 1973.

Yates, Kyle M., Sr. “Genesis”. The Wycliffe Bible Commentary. Chicago: Moody Press, 1968.

Table of Contents

Start